Với hành khách, việc một chiếc A350 hay Boeing 787 dừng lại trên sân đỗ và được phun dung dịch trước khi cất cánh có thể khá quen thuộc. Đây là de-icing và anti-icing – hai quy trình quan trọng trong khai thác hàng không mùa đông.
Hiểu đơn giản, de-icing là làm sạch băng tuyết đã hình thành, còn anti-icing là tạo lớp bảo vệ để băng tuyết không nhanh chóng hình thành trở lại.
Vì sao một lớp băng mỏng trên cánh lại nguy hiểm?
Cánh máy bay được thiết kế với hình dạng đặc biệt để tạo ra lực nâng – lực giúp tàu bay có thể rời mặt đất và duy trì độ cao.
Hình dạng này được gọi là airfoil (biên dạng khí động học của cánh). Bề mặt cánh được tính toán rất chính xác để không khí có thể đi qua theo cách tạo ra lực nâng cần thiết.
Khi băng, tuyết hoặc sương giá bám lên cánh, bề mặt này bị thay đổi. Dù lớp băng chỉ mỏng, nó vẫn có thể làm dòng không khí đi qua cánh bị xáo trộn, khiến lực nâng giảm và lực cản tăng.
Một vấn đề khác là stall (thất tốc). Đây là trạng thái xảy ra khi cánh không còn tạo đủ lực nâng do dòng không khí bị tách khỏi bề mặt cánh. Khi có băng tuyết, tình trạng này có thể xảy ra ở điều kiện khác so với khi cánh sạch.
Đặc biệt, trong lúc cất cánh, tàu bay đang tăng tốc và cần tạo đủ lực nâng để rời đường băng. Vì vậy, băng tuyết trên cánh không thể được xem là một vấn đề nhỏ. Đó là lý do trong khai thác mùa đông có một nguyên tắc rất rõ ràng: tàu bay phải “sạch” trước khi cất cánh.
De-icing và anti-icing khác nhau thế nào?
Hai thuật ngữ này thường đi cùng nhau nhưng thực tế có mục đích khác nhau. De-icing có thể hiểu là tẩy băng. Đây là quá trình loại bỏ lớp băng, tuyết hoặc sương giá đã hình thành trên tàu bay. Nhân viên mặt đất sử dụng de-icing fluid (dung dịch tẩy băng chuyên dụng) để xử lý các bề mặt cần thiết. Một loại thường được sử dụng là Type I, dung dịch có độ nhớt thấp, thường được pha với nước nóng để làm tan và loại bỏ băng tuyết.
Sau khi làm sạch, nếu điều kiện thời tiết vẫn có khả năng khiến băng tuyết hình thành trở lại, tàu bay có thể được thực hiện bước anti-icing, tức chống tái đóng băng. Ở bước này, một lớp dung dịch chống băng được phủ lên bề mặt tàu bay để hạn chế băng tuyết hình thành trở lại trong khoảng thời gian trước khi cất cánh.
Các loại dung dịch Type II, Type III và Type IV có đặc tính khác nhau và được lựa chọn tùy theo loại tàu bay, nhiệt độ và điều kiện thời tiết. Trong đó, Type IV thường được sử dụng khi cần thời gian bảo vệ dài hơn trong điều kiện thích hợp.
Có thể hình dung đơn giản: De-icing là làm sạch băng tuyết. Anti-icing là bảo vệ bề mặt sau khi đã làm sạch. Hai công đoạn này cùng phục vụ một mục tiêu: bảo đảm cánh và các bề mặt khí động học quan trọng không bị băng tuyết ảnh hưởng trước khi cất cánh.
“Holdover time” – thời gian bảo vệ được tính như thế nào?
Sau khi được xử lý anti-icing, một khái niệm quan trọng được tổ bay và nhân viên khai thác theo dõi là holdover time (thời gian bảo vệ). Đây là khoảng thời gian dự kiến mà lớp dung dịch chống băng vẫn có tác dụng trong việc hạn chế băng tuyết hình thành trở lại trên tàu bay.
Holdover time không cố định. Nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: Loại dung dịch được sử dụng, nhiệt độ ngoài trời, tuyết, mưa đóng băng hoặc các dạng kết tủa khác đang diễn ra hay cường độ của tuyết hoặc mưa, điều kiện gió và tình trạng thời tiết thực tế.
Ví dụ, thời gian bảo vệ trong điều kiện tuyết nhẹ sẽ khác với khi tuyết rơi dày. Vì vậy, holdover time không phải là một “chiếc đồng hồ” mà cứ hết thời gian mới cần quan tâm. Đây là khoảng thời gian ước tính dựa trên điều kiện khai thác cụ thể.
Nếu thời tiết thay đổi hoặc thời gian chờ kéo dài, tổ bay phải đánh giá lại tình trạng tàu bay và thực hiện các bước xử lý cần thiết.
Kiểm tra lần cuối trước khi cất cánh
Sau khi hoàn thành de-icing và anti-icing, tàu bay vẫn chưa lập tức được phép cất cánh. Tổ bay cần thực hiện pre-takeoff contamination check – kiểm tra tình trạng băng tuyết trên tàu bay trước khi cất cánh. Mục đích là xác nhận các bề mặt quan trọng như cánh và các bộ phận điều khiển vẫn đáp ứng yêu cầu về độ sạch.
Nếu tàu bay phải chờ lâu hoặc tuyết vẫn tiếp tục rơi, băng tuyết có thể hình thành trở lại. Khi đó, tàu bay có thể phải quay lại khu vực xử lý để thực hiện lại quy trình. Đây chính là tinh thần của Clean Aircraft Concept (nguyên tắc tàu bay sạch): tàu bay không được cất cánh khi băng, tuyết hoặc sương giá vẫn còn trên những bề mặt có thể ảnh hưởng đến khả năng bay. Không có chuyện “chỉ một chút băng chắc không sao”.
An toàn mùa đông bắt đầu từ những bước rất nhỏ
Tại Vietnam Airlines, công tác chuẩn bị khai thác mùa đông được thực hiện đối với các đường bay đến những khu vực thường xuyên có điều kiện băng tuyết. Phi công và nhân viên mặt đất được đào tạo về điều kiện cần thực hiện de-icing, anti-icing, cách sử dụng các loại dung dịch và cách xác định thời gian bảo vệ phù hợp. Trước khi cất cánh, tình trạng tàu bay tiếp tục được kiểm tra theo quy trình.
Với hành khách, việc máy bay phải dừng lại để phun dung dịch hoặc chờ kiểm tra thêm có thể khiến chuyến bay mất thêm thời gian. Nhưng phía sau những phút chờ đó là cả một quy trình nhằm bảo đảm tàu bay đáp ứng đầy đủ điều kiện an toàn.
Băng tuyết không phải là vấn đề chỉ xảy ra với một loại tàu bay hay một hãng hàng không. Đó là điều kiện tự nhiên mà mọi hãng hàng không khai thác trong mùa đông đều phải đối mặt.
Và cách ứng phó không nằm ở việc “hy vọng” băng tuyết không ảnh hưởng đến chuyến bay, mà nằm ở quy trình, kiểm tra và sự tuân thủ của từng người trong chuỗi khai thác. Bởi trước khi một chiếc máy bay có thể bay an toàn trong mùa đông, điều đầu tiên cần bảo đảm rất đơn giản đó là tàu bay phải “sạch băng”.
