Ngày 1/7/2002, trên bầu trời Überlingen, Đức, một chiếc Boeing 757 chở hàng của DHL và một chiếc Tupolev Tu-154 đang bay đối đầu ở mực bay FL360. Hệ thống cảnh báo chống va chạm trên cả hai tàu bay đồng thời phát cảnh báo hướng dẫn xử lý xung đột .
Tàu bay DHL nhận lệnh giảm độ cao. Trong khi đó, Tu-154 nhận lệnh tăng độ cao. Phi công DHL tuân thủ chỉ dẫn của hệ thống TCAS. Phi công Tu-154 lại làm theo yêu cầu giảm độ cao từ kiểm soát viên không lưu mặt đất. Hai tàu bay va chạm.
Thảm họa Überlingen trở thành bài học đặc biệt nghiêm trọng. Nguyên tắc được nhấn mạnh sau sự kiện này là phi công phải ưu tiên thực hiện cảnh báo, kể cả khi mâu thuẫn với huấn lệnh của kiểm soát viên không lưu.
Cảnh báo cần được thực hiện ngay
Hệ thống cảnh báo chống va chạm (TCAS) hoạt động độc lập với hệ thống kiểm soát không lưu. Hệ thống tự động phân tích vị trí và tốc độ của các tàu bay xung quanh. Khi phát hiện nguy cơ va chạm, TCAS phát cảnh báo để tổ lái kịp thời xử lý.
Trong đó, cảnh báo hướng dẫn xử lý xung đột (RA) đưa ra chỉ dẫn hành động cụ thể. Phi công có thể nhận được yêu cầu tăng độ cao, giảm độ cao, giữ độ cao hoặc thực hiện các điều chỉnh khác theo tình huống. Chỉ dẫn RA cần được thực hiện ngay lập tức. Phi công không cần chờ xác nhận từ kiểm soát viên không lưu trước khi hành động.
Lý do TCAS RA được ưu tiên nằm ở cơ chế phối hợp giữa các tàu bay. Hệ thống TCAS trên hai tàu bay có nguy cơ va chạm phối hợp để đưa ra những chỉ dẫn theo hướng đối lập. Một tàu bay có thể được yêu cầu tăng độ cao, trong khi tàu bay còn lại phải giảm độ cao. Cách phối hợp này giúp hai tàu bay tạo khoảng cách an toàn.
Nếu một phi công làm theo TCAS, trong khi phi công còn lại thực hiện huấn lệnh không lưu trái với chỉ dẫn của TCAS, sự phối hợp sẽ bị phá vỡ. Nguy cơ va chạm khi đó có thể tăng lên.

Cảnh báo phòng ngừa yêu cầu phi công duy trì trạng thái bay hiện tại hoặc không tiếp tục tăng, giảm độ cao, điều chỉnh yêu cầu phi công thay đổi tốc độ lên hoặc xuống theo hướng được chỉ định. Đặc biệt, cảnh báo đảo chiều xuất hiện khi tình huống thay đổi và hướng xử lý ban đầu cần được đảo ngược.
Nguyên tắc xử lý là phi công đặt tay lên cần lái, thực hiện theo chỉ dẫn trên màn hình TCAS và thông báo cho kiểm soát viên không lưu sau khi đã hành động. Tổ lái không được trì hoãn để hỏi lại hoặc chờ xác nhận. Mỗi giây chậm trễ đều có thể làm giảm khoảng cách an toàn giữa các tàu bay.
Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) bổ sung quy định yêu cầu phi công tuân thủ TCAS RA, kể cả khi chỉ dẫn này mâu thuẫn với huấn lệnh của kiểm soát viên không lưu. Nguyên tắc này được quy định trong Phụ ước 2 và được các cơ quan quản lý hàng không áp dụng.
Tại Vietnam Airlines, phi công được đào tạo và kiểm tra định kỳ về việc tuân thủ ngay lập tức cảnh báo TCAS RA. Tổ lái thực hiện theo chỉ dẫn của hệ thống trước, sau đó mới thông báo cho kiểm soát viên không lưu. Khi cảnh báo kết thúc, phi công phối hợp với kiểm soát viên để trở về huấn lệnh ban đầu.
Phối hợp và tiếp tục theo dõi
Khi tình huống xung đột đã được giải quyết, màn hình hiển thị thông báo hết cảnh báo xung đột. Tổ lái cần thông báo ngay cho kiểm soát viên không lưu về sự việc và mức độ thay đổi so với huấn lệnh ban đầu. Sau đó, phi công phối hợp thực hiện chỉ dẫn của kiểm soát viên để trở lại đường bay hoặc độ cao đã được phê duyệt.
Mọi sự cố liên quan đến cảnh báo RA đều phải được ghi nhận trong nhật ký kỹ thuật và báo cáo theo quy định của hãng, kể cả khi không xảy ra xung đột thực sự. Những dữ liệu này là nguồn thông tin quan trọng phục vụ công tác phân tích an toàn.
Tại Vietnam Airlines, dữ liệu giám sát khai thác chuyến bay (FOQA) bao gồm các sự kiện TCAS. Mỗi cảnh báo RA đều được ghi nhận và phân tích. Nếu phát hiện xu hướng xuất hiện cảnh báo tại một khu vực hoặc đường bay cụ thể, Ban An toàn Chất lượng và Trung tâm Điều hành khai thác kỹ thuật sẽ xem xét, đánh giá để có phương án điều chỉnh phù hợp.
Việc xử lý một cảnh báo va chạm không kết thúc khi hai tàu bay đã tránh được nguy cơ. Dữ liệu từ mỗi sự kiện tiếp tục được sử dụng để nhận diện xu hướng, đánh giá rủi ro và cải thiện công tác khai thác.
TCAS RA được thiết kế để đưa ra chỉ dẫn trong những tình huống khẩn cấp, khi thời gian xử lý chỉ còn tính bằng giây. Phi công cần tin tưởng hệ thống và thực hiện chỉ dẫn ngay lập tức. Bài học từ Überlingen cho thấy việc tuân thủ đúng cảnh báo có ý nghĩa quyết định đối với an toàn của mỗi chuyến bay.





















