Một kỹ sư bảo dưỡng phát hiện mình vừa bỏ sót một bước trong quy trình kiểm tra. Tàu bay đã thực hiện chuyến bay và hạ cánh an toàn. Tuy nhiên, bước kiểm tra đó đáng lẽ phải được thực hiện đầy đủ.
Người kỹ sư đứng trước hai lựa chọn: báo cáo sai sót và đối mặt với những hệ quả chưa biết, hoặc im lặng vì cho rằng sự việc không gây hậu quả. Quyết định này không chỉ phụ thuộc vào trách nhiệm cá nhân. Nó còn phụ thuộc vào cách tổ chức tiếp nhận và xử lý những sai sót được báo cáo. Đây chính là vấn đề cốt lõi của văn hóa công bằng: Khi một nhân viên báo cáo sai lầm, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Vì sao hàng không cần văn hóa công bằng?

Văn hóa công bằng là triết lý quản lý an toàn. Theo đó, tổ chức phân biệt rõ giữa lỗi vô ý và hành vi không thể chấp nhận.
Trong môi trường có văn hóa công bằng, nhân viên được khuyến khích báo cáo sai lầm, sự cố, vụ việc và mối nguy mà không phải lo sợ bị trừng phạt tùy tiện. Tuy nhiên, nguyên tắc này không đồng nghĩa với việc mọi hành vi đều được bỏ qua. Cá nhân vẫn phải chịu trách nhiệm khi cố tình vi phạm hoặc có hành vi bất cẩn nghiêm trọng.
Ngành hàng không đặc biệt cần văn hóa công bằng vì hệ thống an toàn được xây dựng dựa trên dữ liệu thực tế. Đó là những sự việc đã xảy ra, những tình huống suýt xảy ra và cả những mối nguy có thể xuất hiện.
Nhà nghiên cứu an toàn hàng không Sidney Dekker nhấn mạnh vai trò của văn hóa công bằng đối với quá trình học hỏi và nâng cao an toàn. Đây là điều kiện cần thiết để tổ chức nhận diện sai sót và ngăn ngừa sự cố tái diễn.
Tại Vietnam Airlines, xây dựng văn hóa công bằng là một phần trong Hệ thống quản lý an toàn. Tổ chức ưu tiên phân tích nguyên nhân gốc rễ thay vì chỉ tìm người chịu trách nhiệm. Các hành động khắc phục hướng đến cải thiện hệ thống.
Ba nhóm hành vi và cách xử lý khác nhau
Văn hóa công bằng không có nghĩa là mọi hành vi đều được miễn trách nhiệm. Nguyên tắc này phân biệt ba nhóm hành vi và xác định cách xử lý tương ứng.
Thứ nhất, lỗi con người. Đây là hành động không có chủ ý gây hại, xảy ra dù cá nhân đã cố gắng thực hiện đúng quy trình. Ví dụ, kỹ thuật viên mệt mỏi nên nhầm một bước trong danh mục kiểm tra. Phi công đọc sai huấn lệnh điều hành bay trong điều kiện có nhiều tiếng ồn.
Với nhóm hành vi này, tổ chức cần hỗ trợ nhân viên, bổ sung đào tạo và cải thiện hệ thống để hạn chế lỗi tương tự tái diễn. Đây không phải trường hợp xử phạt cá nhân.
Thứ hai, hành vi có nguy cơ. Đây là trường hợp cá nhân biết quy định nhưng lựa chọn cách làm khác vì cho rằng rủi ro thấp hoặc chưa nhận thức đầy đủ về nguy cơ.
Ví dụ, bỏ qua một bước trong danh mục kiểm tra vì cho rằng những lần trước đều không xảy ra vấn đề. Một trường hợp khác là rút ngắn quy trình do áp lực thời gian.
Cách xử lý phù hợp là giải thích rủi ro và hậu quả tiềm ẩn của hành vi. Tổ chức cần nâng cao nhận thức, đồng thời điều chỉnh môi trường làm việc để việc tuân thủ quy trình trở nên thuận lợi hơn.
Thứ ba, hành vi liều lĩnh. Đây là hành vi cố tình vi phạm quy định dù nhận thức rõ rủi ro, hoặc có mức độ bất cẩn nghiêm trọng không thể chấp nhận. Ví dụ gồm điều khiển tàu bay khi say rượu, làm giả tài liệu bảo dưỡng hoặc cố tình bỏ qua bước kiểm tra an toàn vì sự chủ quan.
Những hành vi này cần được xử lý bằng hình thức kỷ luật phù hợp. Trường hợp nghiêm trọng có thể phải áp dụng biện pháp pháp lý.

Xây dựng văn hóa công bằng từ những hành động hằng ngày
Văn hóa công bằng đặt trọng tâm vào việc tìm hiểu nguyên nhân. Tổ chức cần trả lời những câu hỏi: Vì sao sự việc xảy ra? Hệ thống đang tồn tại vấn đề gì? Cần thay đổi điều gì để ngăn ngừa sự việc tái diễn?
Nhà nghiên cứu Sidney Dekker cũng cảnh báo rằng nỗi sợ hãi chỉ khiến con người tìm cách che giấu sai sót, thay vì chủ động cải thiện.
Lãnh đạo giữ vai trò quan trọng. Tuy nhiên, người giám sát trực tiếp, quản lý ca làm việc và kỹ sư trưởng thường là những người đầu tiên tiếp nhận báo cáo. Cách họ phản ứng có ảnh hưởng trực tiếp đến việc nhân viên có tiếp tục lên tiếng hay không.
Nếu báo cáo được tiếp nhận bằng sự ghi nhận và hành động cải thiện, văn hóa công bằng được củng cố. Ngược lại, những phản ứng mang tính quy trách nhiệm có thể khiến nhân viên ngừng báo cáo.
Tại Vietnam Airlines, mục tiêu là xây dựng môi trường trong đó báo cáo an toàn trở thành hành động tự nhiên của mỗi nhân viên. Việc lên tiếng không cần được xem là hành động đặc biệt hay sự hy sinh cá nhân. Đó là trách nhiệm bình thường của mỗi người đối với an toàn chung.
Ban ATCL tiếp nhận và phân tích các báo cáo an toàn theo nguyên tắc văn hóa công bằng. Danh tính người báo cáo được bảo mật, trừ trường hợp nghiêm trọng cần điều tra. Quá trình phân tích tập trung vào nguyên nhân từ hệ thống. Người báo cáo được phản hồi kịp thời về những hành động đã được thực hiện.
Văn hóa công bằng không phải đích đến có thể đạt được trong một thời điểm. Đây là quá trình cần được duy trì và củng cố qua từng quyết định hằng ngày. Mỗi cá nhân, từ lãnh đạo đến nhân viên mới, đều góp phần xây dựng văn hóa ấy bằng cách tiếp nhận, báo cáo và xử lý sai sót một cách có trách nhiệm.




















