Trong hai ngày 17-18/8/2026, Vietnam Airlines tổ chức chương trình đào tạo “Điều tra an toàn và tai nạn chuyên sâu” với sự tham gia giảng dạy của ông Marc St-Laurent – giảng viên về Safety and Accident Investigation tại Cranfield University. Khóa học quy tụ 37 cán bộ đến từ nhiều lĩnh vực như Ban ATCL, TTĐHKT, ĐB, ĐTV, DVHK, KT, VAECO, VIAGS và các đơn vị thành viên. Thành phần học viên đa dạng giúp quá trình trao đổi không chỉ dừng ở góc nhìn của người làm an toàn, mà phản ánh đúng tính chất liên chức năng của hoạt động điều tra trong một hệ thống hàng không phức tạp.
Một thông điệp xuyên suốt chương trình là sự chuyển dịch từ câu hỏi “Ai đã mắc lỗi?” sang câu hỏi “Điều gì trong hệ thống đã tạo điều kiện để sự việc xảy ra?”. Sai sót của con người thường là phần dễ nhìn thấy nhất, nhưng phía sau một quyết định chưa phù hợp có thể còn có sự mệt mỏi (fatigue), khối lượng công việc (workload), thiết kế công việc, thông tin chưa đầy đủ, quy trình chưa rõ, nguồn lực hạn chế hay hoạt động giám sát chưa đủ hiệu quả. Vì vậy, điều tra an toàn không dừng ở việc mô tả hành động cuối cùng của một cá nhân, mà phải tái dựng được bối cảnh để hiểu vì sao quyết định đó có thể được đưa ra trong điều kiện cụ thể lúc ấy.
Cách tiếp cận này gắn chặt với tinh thần Just Culture – Văn hóa công bằng. Just Culture không có nghĩa là bỏ qua trách nhiệm, mà là phân biệt rõ giữa sai sót không chủ ý, hành vi có rủi ro, vi phạm có chủ đích và hành vi không thể chấp nhận. Khi người lao động tin rằng thông tin họ cung cấp được sử dụng để hiểu và cải thiện hệ thống thay vì mặc nhiên quy kết, họ sẽ sẵn sàng chia sẻ nhiều hơn. Và càng có nhiều thông tin trung thực, tổ chức càng có cơ hội nhìn thấy nguyên nhân thật sự phía sau một sự việc.
Khóa học cũng giúp học viên tiếp cận toàn bộ vòng đời của một cuộc điều tra: từ tiếp nhận thông tin, lập kế hoạch, thu thập bằng chứng, phân tích dữ liệu đến xây dựng phát hiện, kết luận và khuyến cáo. Trong đó, bằng chứng được xem là nền tảng của mọi kết luận. Điều tra viên phải biết xác định đâu là dữ kiện, đâu là nhận định, đâu là thông tin cần kiểm chứng; đồng thời phải bảo vệ tính toàn vẹn của dữ liệu và đối chiếu từ nhiều nguồn. Một lời kể, một dữ liệu hay một giả thuyết đơn lẻ không nên được coi là “sự thật cuối cùng” nếu chưa được kiểm chứng chéo.
Human Factors (yếu tố con người) cũng là một nội dung trọng tâm của chương trình. Thông qua các mô hình như SHELL, PEAR, Swiss Cheese hay HFACS, học viên phân tích mối liên hệ giữa con người, môi trường làm việc, quy trình, giám sát và các yếu tố tổ chức. Một điểm đáng chú ý là con người không chỉ là nơi có thể phát sinh sai sót; trong phần lớn hoạt động khai thác hằng ngày, con người cũng chính là lớp phòng vệ linh hoạt nhất. Một phi công phát hiện sai lệch và cross-check (kiểm tra chéo), một kỹ thuật viên quyết định kiểm tra thêm, một tiếp viên báo mùi bất thường hay một nhân viên mặt đất nhìn thấy FOD (vật thể lạ trên khu vực bay) – tất cả đều có thể ngăn chuỗi rủi ro tiến xa hơn.
Bên cạnh kiến thức nền tảng, chương trình dành nhiều thời lượng cho kỹ năng phỏng vấn và phân tích. Học viên thực hành cách đặt câu hỏi mở, tái lập bối cảnh, lắng nghe chủ động và kiểm chứng thông tin. Các công cụ như timeline sự kiện, 5 Whys, Fishbone (Mô hình xương cá), Barrier Analysis (Phân tích hàng rào bảo vệ) hay Bowtie (Mô hình chiếc nơ) giúp điều tra viên chuyển từ việc kể lại “điều gì đã xảy ra” sang làm rõ “vì sao nó xảy ra” và “cần thay đổi điều gì”. Đây chính là bước quyết định để một báo cáo điều tra không chỉ dừng ở mô tả sự việc mà tạo ra giá trị phòng ngừa thực sự.
Với Vietnam Airlines, đích đến của điều tra an toàn không phải là hoàn thành một bản báo cáo, mà là chuyển bài học thành hành động. Một khuyến cáo chỉ có giá trị khi giúp kiểm soát đúng rủi ro, xác định rõ trách nhiệm và tạo ra thay đổi trong quy trình, đào tạo, công nghệ, nguồn lực hoặc các lớp phòng vệ của hệ thống. Dữ liệu từ AQD, FOQA/FDM, LOSA, audit hay điều tra sự việc chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi những thông tin đó được biến thành hành động cụ thể và hiệu quả được theo dõi.
Chương trình đào tạo lần này vì thế không chỉ bổ sung thêm kỹ thuật cho đội ngũ làm công tác điều tra. Quan trọng hơn, khóa học góp phần củng cố một cách tư duy chung trong toàn hệ thống: điều tra để hiểu, hiểu để học và học để phòng ngừa. Mỗi cuộc điều tra được thực hiện khách quan, khoa học và có hệ thống không chỉ giúp lý giải một sự việc đã xảy ra, mà còn góp phần xây dựng những lớp phòng vệ mạnh hơn cho những chuyến bay tiếp theo.
