Khi kinh nghiệm chưa đủ để tránh sai lầm
Quyết định sai không chỉ xảy ra với những phi công ít kinh nghiệm. Ngay cả những người có hàng nghìn giờ bay, từng xử lý nhiều tình huống phức tạp, vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi áp lực và cách não bộ xử lý thông tin.
Khi căng thẳng gia tăng, con người thường có xu hướng lựa chọn cách xử lý quen thuộc, nhanh và ít tốn năng lượng nhất. Trong buồng lái, điều này có thể dẫn đến việc tiếp tục kế hoạch ban đầu dù điều kiện thực tế đã thay đổi.
Đây là lý do các thiên kiến nhận thức (cognitive biases) luôn là nội dung được ngành hàng không đặc biệt quan tâm trong đào tạo phi công.
Continuation bias khiến phi công có xu hướng tiếp tục kế hoạch đã định dù điều kiện không còn phù hợp. Confirmation bias khiến con người dễ tập trung vào những thông tin củng cố nhận định ban đầu và bỏ qua những dấu hiệu ngược lại. Trong khi đó, sunk cost fallacy tạo ra tâm lý “đã đi đến đây rồi thì cố tiếp”, dù thay đổi kế hoạch có thể là phương án an toàn hơn.
Những thiên kiến này có thể xuất hiện trong nhiều tình huống khai thác quen thuộc như tiếp cận khi thời tiết xấu, xử lý bất thường kỹ thuật hay cân nhắc giữa tiếp tục hạ cánh và chuyển hướng.
Decision Making được đưa vào đào tạo tại Vietnam Airlines
Tại Vietnam Airlines, Decision Making (Ra quyết định) là một nội dung trong chương trình đào tạo CRM định kỳ.
Thay vì chỉ tiếp cận dưới góc độ lý thuyết, phi công được thực hành qua các tình huống gần với thực tế khai thác. Các kịch bản được xây dựng dựa trên dữ liệu FOQA, báo cáo an toàn và những tình huống liên quan đến đường bay, sân bay, thời tiết và điều kiện khai thác mà tổ lái có thể gặp phải.
Qua đó, phi công được rèn luyện khả năng nhận diện những yếu tố có thể tác động đến quyết định, đồng thời biết cách dừng lại để đánh giá khi nhận thấy tình huống không còn diễn biến như kế hoạch ban đầu.
Một trong những câu hỏi quan trọng được đặt ra là: “Mình đang đánh giá tình huống hiện tại hay đang cố bảo vệ quyết định đã đưa ra trước đó?”
FORDEC – Giữ cấu trúc khi thời gian không còn nhiều
Trong những tình huống diễn biến nhanh, áp lực thời gian có thể khiến con người bỏ qua một số bước đánh giá cần thiết. Một quy trình ra quyết định có cấu trúc giúp tổ lái hạn chế nguy cơ này. FORDEC là một trong những mô hình được sử dụng để hỗ trợ quá trình Decision Making.
F – Facts: Xác định những gì thực sự đang xảy ra, dựa trên dữ kiện thay vì suy đoán.
O – Options: Xác định các phương án có thể lựa chọn. Go-around hay divert đều cần được xem xét, bởi trong nhiều tình huống không chỉ có một lựa chọn.
R – Risks and Benefits: Đánh giá rủi ro và lợi ích của từng phương án, không chỉ về mặt kỹ thuật mà cả về thời gian và con người.
D – Decision: Đưa ra quyết định rõ ràng, dứt khoát.
E – Execution: Thực hiện quyết định và bảo đảm sự phối hợp thống nhất trong tổ lái.
C – Check: Kiểm tra kết quả. Nếu tình hình thay đổi hoặc phương án không còn phù hợp, tổ lái phải sẵn sàng đưa ra quyết định mới.
FORDEC không phải công thức có thể giải quyết mọi tình huống. Giá trị của mô hình nằm ở việc tạo ra một trình tự suy nghĩ rõ ràng, giúp phi công không bị cuốn theo phản xạ hoặc những phán đoán thiếu kiểm soát khi chịu áp lực.
Để làm được điều đó, quy trình phải được luyện tập thường xuyên. Khi tình huống thực sự xảy ra, các bước đánh giá cần trở thành phản xạ thay vì một kiến thức phải nhớ lại trong vài giây.
QZ8501 và bài học về quyết định trong tình huống bất thường
Ngày 28/12/2014, chuyến bay QZ8501 của AirAsia, sử dụng Airbus A320, gặp tai nạn trên hành trình từ Surabaya đến Singapore, khiến 162 người thiệt mạng.
Theo kết quả điều tra, chuyến bay gặp sự cố liên quan đến hệ thống điều khiển bánh lái. Tổ lái phải xử lý bất thường trong điều kiện phức tạp. Sau đó, chuỗi hành động điều khiển không được phối hợp hiệu quả khiến tàu bay rơi vào tình trạng thất tốc.
Việc nhắc lại vụ tai nạn không nhằm phán xét tổ lái, những người đã phải đối mặt với một tình huống phức tạp và diễn biến nhanh. Tuy nhiên, đây là một ví dụ cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì cấu trúc ra quyết định và sự phối hợp trong buồng lái khi áp lực tăng cao.
Bài học đặt ra là: Trong những tình huống khẩn cấp, quyết định tốt không đơn thuần là quyết định nhanh, mà là quyết định được đưa ra dựa trên thông tin, có phương án và có sự phối hợp.
Quyết định đúng bắt đầu từ quá trình chuẩn bị
Trong hàng không, quyết định tốt nhất không nhất thiết là quyết định nhanh nhất. Đó là quyết định được đưa ra trên cơ sở dữ kiện, có cân nhắc các phương án và được tổ lái thống nhất trước khi thực hiện.
Nhưng khả năng đó không thể hình thành chỉ trong một buổi học. Decision Making được rèn luyện qua đào tạo, huấn luyện mô phỏng và phân tích các tình huống thực tế. Mục tiêu là giúp phi công hình thành thói quen đánh giá lại tình huống, nhận diện rủi ro và sẵn sàng thay đổi quyết định khi cần thiết.
Cùng với đó là một văn hóa an toàn, nơi mỗi thành viên tổ lái đều có thể lên tiếng khi nhận thấy rủi ro. Bởi trong buồng lái, đôi khi một câu “Go-around” được đưa ra đúng lúc có thể quan trọng hơn việc cố tiếp tục một quyết định đã được lựa chọn từ trước.
