Nghề làm giấy thủ công từ lâu đã định hình và trở thành một phần di sản quan trọng trong bức tranh làng nghề Việt Nam. Tại vùng đất biên cương Cao Bằng, người Nùng An ở xã Quảng Uyên vẫn gìn giữ nghề làm giấy bản truyền thống với quy trình chế tác hoàn toàn thủ công từ vỏ cây rừng. Đây là một thực hành văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ, gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh và phản ánh rõ nét tri thức dân gian ở địa phương.
Người Nùng An luôn tự hào gìn giữ bộ trang phục vải chàm chân phương như một dấu hiệu văn hóa hiện hữu trong lao động thường ngày cũng như các dịp lễ hội. Bên cạnh sắc chàm mộc mạc, đời sống văn hóa của họ còn được nhận diện rõ qua thế giới tâm linh gắn với sinh hoạt cộng đồng. Những nghi lễ thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng dân gian và các tập tục vòng đời không chỉ chi phối đời sống tinh thần, mà còn góp phần định hình nhiều nghề thủ công truyền thống của vùng núi đá này. Trong dòng chảy ấy, nghề làm giấy bản của người Nùng An hình thành và phát triển nhằm đáp ứng các sinh hoạt cũng như thực hành tín ngưỡng.
Từ lâu, những tờ giấy mộc mạc đã hiện diện trong nhiều nghi thức quan trọng của đời sống người Nùng An, gắn với các sinh hoạt cúng lễ trong gia đình, cưới hỏi và những nghi thức vòng đời. Theo ký ức của các bậc cao niên, trước đây giấy bản còn được dùng để ghi chép, lưu giữ thơ ca, truyện cổ và những tri thức dân gian truyền qua nhiều thế hệ. Họ có một niềm tin rằng loại giấy được làm từ vỏ cây rừng, phơi bằng nắng gió tự nhiên là cầu nối để thực hiện các nghi lễ của cộng đồng, bởi đó là sản phẩm kết tinh từ thiên nhiên và bàn tay con người. Ngày nay, bên cạnh vai trò truyền thống ấy, giấy bản dần bước vào đời sống hiện đại qua các sản phẩm như sổ tay, tranh vẽ hay quạt giấy, mang theo câu chuyện văn hóa của người Nùng An đến với du khách.
Trước đây, hầu như mỗi gia đình đều tự làm giấy để phục vụ nhu cầu sinh hoạt và tín ngưỡng. Theo thời gian, cùng với những biến đổi về sinh kế và lối sống, số hộ theo nghề dần thu hẹp. Hiện nay, tại xã Quảng Uyên, còn khoảng 40 hộ duy trì việc sản xuất giấy bản theo phương thức thủ công, với các công đoạn cơ bản vẫn được thực hiện như cha ông truyền lại. Để tạo nên một tờ giấy bản đạt yêu cầu về độ bền và độ nhẵn, người làm phải trải qua khoảng 10 công đoạn. Toàn bộ quy trình này không sử dụng máy móc hiện đại hay hóa chất công nghiệp, mà dựa hoàn toàn vào nguyên liệu tự nhiên và sự tỉ mỉ của con người.
Nguyên liệu chính để làm giấy bản là vỏ cây mạy sla (cây dướng), loại cây rừng cho chất giấy mịn và bền. Vỏ cây sau khi được thu hái sẽ đem đun sôi trong khoảng 2 giờ, để nguội rồi tách bỏ lớp vỏ sẫm màu bên ngoài, chỉ giữ lại phần vỏ trắng bên trong nhằm giúp giấy có màu sáng tự nhiên. Phần vỏ này nếu chưa sử dụng ngay sẽ được treo và phơi khô trên gác bếp để làm nguyên liệu dự trữ quanh năm. Khi làm giấy, vỏ trắng được trộn với vôi tôi và ninh kỹ, sau đó rửa sạch, ngâm nước rồi đập nhuyễn thành bột. Bột giấy được đổ vào bể nước, pha thêm chất làm trơn chiết xuất từ cây dây trơn (khủa háo) và khuấy đều cho đến khi đạt độ sánh mịn. Người thợ dùng khuôn tráng từng lớp giấy mỏng, xếp thành từng tập ngay ngắn, ép kiệt nước trong khoảng 2 giờ. Công đoạn cuối cùng đòi hỏi sự nhẹ nhàng và cẩn trọng khi gỡ từng tờ giấy còn ướt để dán lên vách hoặc tường nhà, tận dụng nắng và gió tự nhiên để làm khô.
Vượt qua những biến động của thời gian, nghề làm giấy bản của người Nùng An không chỉ là một sinh kế thủ công mà còn phản ánh mối liên hệ bền chặt giữa con người với thiên nhiên và cội nguồn dân tộc. Mỗi tờ giấy mộc mạc mang theo dấu ấn của vỏ cây rừng, của vôi tôi và nắng gió vùng cao, kết tinh từ đôi bàn tay cần mẫn và khéo léo của đồng bào nơi đây. Trong đời sống hôm nay, di sản của vùng biên cương Cao Bằng vẫn tiếp tục hiện diện khi vừa giữ vai trò trong sinh hoạt văn hóa, vừa được chuyển hóa thành những sản phẩm thủ công phục vụ du lịch, thích ứng với nhịp sống đương đại.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
