Mối nguy có thể nằm ngay trong vùng trời tưởng như bình thường
Tro núi lửa không giống bụi thông thường. Đây là những hạt vật chất rất nhỏ, trong đó có các thành phần giàu silica, được núi lửa phun lên khí quyển và có thể phát tán trên phạm vi rất rộng theo gió.
Khi tàu bay đi vào khu vực có tro núi lửa, các hạt tro có thể bị hút vào động cơ phản lực. Ở nhiệt độ rất cao bên trong động cơ, tro có thể nóng chảy, sau đó bám lên các bộ phận bên trong như cánh turbine và các bộ phận dẫn hướng dòng khí.
Lớp vật chất này có thể làm thay đổi hình dạng bề mặt turbine, ảnh hưởng đến dòng khí và hiệu suất động cơ. Trong trường hợp nghiêm trọng, động cơ có thể mất lực đẩy, thậm chí dừng hoạt động.
Một trong những sự cố điển hình là British Airways 009 năm 1982. Chiếc Boeing 747 bay qua vùng tro núi lửa Galunggung tại Indonesia và lần lượt mất lực đẩy cả bốn động cơ. Tổ bay sau đó đã khởi động lại được động cơ khi tàu bay thoát khỏi vùng tro và hạ xuống độ cao thấp hơn. Sự cố này trở thành một trong những bài học quan trọng đối với ngành hàng không về nguy cơ của tro núi lửa.
Tro núi lửa không nhất thiết tạo thành một đám mây đen dễ nhận biết. Các hạt tro có thể phát tán theo gió trên phạm vi hàng trăm kilomet và đi vào đường bay của tàu bay.
Vietnam Airlines: Với mạng đường bay quốc tế đi qua Đông Nam Á, trong đó có Indonesia và Philippines – những khu vực có nhiều núi lửa – việc theo dõi nguy cơ tro núi lửa là một phần quan trọng trong công tác chuẩn bị và điều hành chuyến bay.
Trước mỗi chuyến bay, điều phái viên khai thác bay (Dispatcher) theo dõi các thông tin khí tượng và cảnh báo liên quan đến tro núi lửa, trong đó có SIGMET và các bản tin từ Trung tâm Tư vấn Tro núi lửa (Volcanic Ash Advisory Center – VAAC).
Khi có cảnh báo về tro núi lửa trên khu vực đường bay, phương án khai thác có thể được điều chỉnh để tránh vùng ảnh hưởng. Việc phòng tránh được thực hiện dựa trên thông tin cảnh báo và dự báo, thay vì chờ đến khi tổ bay có thể nhìn thấy tro bằng mắt thường.
Mạng lưới cảnh báo giúp hàng không tránh “vùng trời vô hình”
Để theo dõi và cảnh báo tro núi lửa trên toàn cầu, Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) phối hợp với mạng lưới các Trung tâm Tư vấn Tro núi lửa (VAAC).
Các trung tâm này theo dõi hoạt động núi lửa, phân tích dữ liệu và phát hành các bản tin tư vấn về vị trí, phạm vi và độ cao của tro núi lửa, đồng thời dự báo hướng di chuyển của đám tro. Đây là nguồn thông tin quan trọng để các hãng hàng không, điều phái bay và cơ quan kiểm soát không lưu đánh giá nguy cơ, từ đó đưa ra phương án khai thác phù hợp.
Trong chuyến bay, tổ lái cũng có thể nhận thông tin về tro núi lửa thông qua hệ thống thông tin hàng không và cơ quan kiểm soát không lưu. Nếu phát hiện nguy cơ, tổ bay sẽ phối hợp với kiểm soát không lưu để thay đổi đường bay hoặc thực hiện các phương án cần thiết theo quy trình.
Điểm đặc biệt của tro núi lửa là không thể xử lý giống một vùng thời tiết nguy hiểm thông thường. Radar thời tiết trên tàu bay được thiết kế chủ yếu để phát hiện các hiện tượng như mưa và dông, không phải để phát hiện trực tiếp các hạt tro núi lửa. Vì vậy, việc không nhìn thấy tro trên bầu trời không đồng nghĩa với việc vùng trời đó an toàn.
Trong khai thác hàng không, tránh tro núi lửa là một quyết định quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu. Khi các bản tin cảnh báo cho thấy nguy cơ ảnh hưởng đến đường bay, điều chỉnh hành trình, thay đổi lịch khai thác hoặc tạm dừng chuyến bay là những biện pháp phòng ngừa cần thiết.
Tại Vietnam Airlines, nhận thức về tro núi lửa là một nội dung trong chương trình đào tạo và huấn luyện liên quan đến thời tiết của phi công. Tổ bay được trang bị kiến thức để nhận biết nguy cơ, đọc và sử dụng các thông tin cảnh báo, đồng thời thực hiện quy trình ứng phó khi nghi ngờ tàu bay tiếp xúc với tro núi lửa.
Nguyên tắc quan trọng là không tiếp tục bay vào khu vực được xác định có nguy cơ nếu có thể tránh được. Khi nghi ngờ tiếp xúc với tro núi lửa, tổ bay phải thông báo cho cơ quan kiểm soát không lưu và thực hiện các quy trình liên quan.
Sau khi nghi ngờ tiếp xúc, tàu bay phải được kiểm tra
Rủi ro không kết thúc khi tàu bay đã thoát khỏi vùng tro núi lửa. Nếu nghi ngờ tàu bay đã tiếp xúc với tro, công tác kiểm tra kỹ thuật sau chuyến bay là bước quan trọng trước khi đưa tàu bay trở lại khai thác.
Tùy theo mức độ nghi ngờ và yêu cầu kỹ thuật, việc kiểm tra có thể bao gồm kiểm tra bằng mắt thường các bộ phận bên ngoài của động cơ, tìm dấu hiệu ảnh hưởng trên cánh quạt và các bề mặt liên quan; kiểm tra bằng thiết bị nội soi (borescope) đối với các khu vực bên trong động cơ; kiểm tra các hệ thống và cảm biến có khả năng bị ảnh hưởng bởi bụi, tro. Kính buồng lái cũng có thể được kiểm tra do các hạt tro ở tốc độ cao có khả năng gây mài mòn bề mặt.
Việc kiểm tra nhằm phát hiện sớm những ảnh hưởng có thể không biểu hiện rõ trong quá trình khai thác. Nếu cần thiết, tàu bay sẽ được bảo dưỡng, sửa chữa trước khi tiếp tục thực hiện chuyến bay.
Điều nguy hiểm của tro núi lửa nằm ở chỗ tổ bay không thể chỉ dựa vào mắt thường hoặc radar thời tiết để nhận biết. Các bản tin VAAC, SIGMET, thông tin từ điều phái bay và cơ quan kiểm soát không lưu vì thế trở thành những lớp bảo vệ quan trọng, giúp nguy cơ được nhận diện trước khi tàu bay đi vào khu vực ảnh hưởng.
Ngày 6-7/9/2026, do ảnh hưởng của tro bụi núi lửa tại Indonesia, Vietnam Airlines đã điều chỉnh lịch khai thác các chuyến bay giữa Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Jakarta. Việc điều chỉnh khai thác trong những tình huống như vậy nhằm chủ động phòng ngừa rủi ro và bảo đảm an toàn cho hành khách, phi hành đoàn và tàu bay.
Tro núi lửa có thể không tạo ra một dấu hiệu rõ ràng trên bầu trời, nhưng không vì thế mà rủi ro trở nên nhỏ hơn. Với hàng không, không nhìn thấy không có nghĩa là không có.
Đằng sau một quyết định đổi đường bay, lùi giờ hoặc hủy chuyến có thể là cả một hệ thống theo dõi, cảnh báo và đánh giá rủi ro đang hoạt động để bảo đảm tàu bay không đi vào vùng nguy hiểm. Và với tro núi lửa, nguyên tắc đơn giản nhất vẫn là: không thử vận may với những gì mình không thể nhìn thấy.
