Trời Hà Nội đổ sương, nhưng buồng lái chiếc Airbus A321 đã sáng rực ánh đèn từ lúc 4 giờ sáng. Phi hành đoàn Đoàn bay 919 thực hiện buổi bàn giao tổ bay ngắn gọn, kiểm tra checklist lần cuối, rồi lặng lẽ đưa con tàu cất cánh đúng giờ. Không ồn ào. Không cần ai nhắc nhở. Kỷ luật đã trở thành phản xạ.
Đó chính xác là hình ảnh mà Sổ tay Văn hóa Vietnam Airlines, được Tổng công ty ban hành trong năm 2025, muốn khắc sâu vào tâm trí từng cán bộ nhân viên. Nhưng để biến điều đó thành hiện thực, đặc biệt ở bộ phận phi công, nơi một quyết định sai có thể để lại hậu quả không thể khắc phục. Vietnam Airlines buộc phải giải một bài toán không hề đơn giản: làm thế nào để duy trì kỷ luật lao động nghiêm minh mà không bóp chết văn hóa báo cáo, không triệt tiêu tinh thần dám nói thật?
Câu trả lời nằm ở triết lý Just Culture của ICAO và cách Vietnam Airlines đang nội hóa triết lý đó vào từng quyết định nhân sự hàng ngày.
Năm 2025, Vietnam Airlines chính thức ra mắt Sổ tay Văn hóa – tài liệu được xây dựng theo mô hình đội hình 1-5-5: một trung tâm là khách hàng, năm trụ cột là An toàn, Chính trực, Nâng tầm Dịch vụ, Số hóa và Học tập; mỗi trụ cột triển khai thành năm nội dung cốt lõi. Cuốn sổ tay được thiết kế dễ đọc, dễ nhớ, dễ hiểu để từng người lao động có thể tiếp cận, không chỉ để biết mà còn để sống theo.
Nhưng đọc kỹ, người ta sẽ nhận ra rằng trong cả năm trụ cột ấy, hai yếu tố đầu tiên, An toàn và Chính trực mới là cặp đôi cốt tử. Và không phải ngẫu nhiên chúng được xếp đứng đầu.
“An toàn được cam kết như là một giá trị cốt lõi, lâu dài và là ưu tiên số 1 của doanh nghiệp, ở mọi cấp độ từ thành viên cho đến tổ chức” – Sổ tay Văn hóa VNA ghi rõ như vậy. Còn Văn hóa Chính trực, theo định nghĩa chính thức của Tổng công ty, là “văn hóa mà mọi nhân viên đều chịu trách nhiệm về hành động của mình, và ngược lại, sẽ được đảm bảo đối xử công bằng, chính trực sau mỗi sự việc hay sự cố an toàn.”. Nói cách khác: trách nhiệm là có. Nhưng trừng phạt bừa bãi là không.
Câu nói trên xuất phát từ bài dự thi Văn hóa Doanh nghiệp của một kỹ sư bảo dưỡng 26 năm tuổi nghề, đăng trên tờ Spirit Vietnam Airlines tháng 5/2026. Mộc mạc nhưng chính xác đến từng chữ.
ICAO Doc 9859 – cẩm nang Quản lý An toàn của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế. Định nghĩa Just Culture không phải là một thứ “văn hóa bao che”, càng không phải là môi trường vô kỷ luật. Ngược lại, đây là nền tảng để kỷ luật trở nên công bằng và bền vững hơn.
Theo ICAO, hành vi của nhân viên hàng không được phân thành ba nhóm rõ ràng: sai sót vô ý do hạn chế năng lực hoặc điều kiện làm việc; hành vi liều lĩnh có ý thức nhưng không cố tình gây hại; và vi phạm cố tình, có chủ đích. Chỉ nhóm thứ hai và thứ ba mới cần được xử lý kỷ luật tương xứng. Nhóm thứ nhất, nếu bị trừng phạt sẽ tạo ra một hệ quả nguy hiểm: phi công và kỹ thuật viên sẽ chọn cách im lặng, giấu sự cố, không báo cáo lỗi. Và lỗi không được báo cáo sẽ tích lũy dần, cho đến khi chúng trở thành tai nạn.
Kinh nghiệm hàng không thế giới đã chứng minh điều này nhiều lần. Các hãng hàng không có văn hóa “đổ lỗi và trừng phạt” thường xuyên nhất không phải là những hãng có hồ sơ an toàn tốt nhất mà ngược lại.
Vietnam Airlines đã tiên phong nội hóa triết lý này từ rất sớm. Tháng 2/2019, Tổng công ty ban hành Bộ định nghĩa Hành vi và Hướng dẫn thực hiện Văn hóa Chính trực — một văn bản pháp lý nội bộ chưa từng có tiền lệ, đặt rõ ranh giới giữa hành vi có thể chấp nhận và không thể chấp nhận, đồng thời tạo khung phòng ngừa để không ai bị xử phạt oan cho những sai sót vô ý trong quá trình vận hành. Văn bản này không những bảo vệ người lao động mà còn nâng cao hiệu lực của Hệ thống Quản lý An toàn (SMS) bởi chỉ khi mọi người tin rằng mình sẽ được đối xử công bằng, họ mới dám báo cáo thật.
Ít đơn vị nào tại Vietnam Airlines phản ánh rõ nét sự giao thoa giữa kỷ luật lao động và triết lý Just Culture như Đoàn bay 919, nơi mà mỗi quyết định xử lý hay không xử lý kỷ luật đều có thể kéo theo hệ quả vượt ngoài phạm vi hành chính.
Đoàn bay 919 có tiền thân là Trung đoàn Không quân vận tải 919, đơn vị bay đầu tiên của Không quân Nhân dân Việt Nam. Gần bảy thập kỷ qua, kỷ luật quân sự đã ngấm vào từng buổi briefing, từng checklist, từng thao tác trong buồng lái. Một cơ phó trẻ của Đội bay A321 đã chia sẻ: “Giữa chúng tôi và các đơn vị Hải quân, Không quân có rất nhiều điểm chung: đều sống trong môi trường kỷ luật cao, đều đặt an toàn và trách nhiệm lên hàng đầu, đều mang trong mình niềm tự hào được góp phần phục vụ đất nước.”
Nhưng kỷ luật quân sự và kỷ luật lao động dân sự không đồng nhất với nhau. Trong hàng không dân dụng, kỷ luật phải đi cùng với tư duy hệ thống: một vi phạm của phi công thường là đầu ra của một chuỗi nguyên nhân, từ thiết kế quy trình, lịch bay dày đặc, áp lực tâm lý, đến chất lượng huấn luyện chuyển loại. Trừng phạt phi công mà không điều tra nguyên nhân gốc rễ chỉ là chữa triệu chứng, không chữa được bệnh.
Đây là điểm mà bộ phận quản trị nhân sự cấp đơn vị – những người trực tiếp xem xét hồ sơ kỷ luật, soạn thảo biên bản, tham mưu cho lãnh đạo về mức xử lý cần thấm nhuần. Phạt đúng người, đúng hành vi, đúng mức độ, đúng thời điểm: đó không chỉ là yêu cầu pháp lý theo Bộ luật Lao động 2019, mà còn là yêu cầu văn hóa theo đúng tinh thần Just Culture mà chính Vietnam Airlines đã cam kết thực hiện.
Hành trình xây dựng văn hóa an toàn gắn với Just Culture đang đơm hoa kết trái theo cách rất cụ thể. Tháng 1/2026, tổ chức AirlineRatings xếp Vietnam Airlines ở vị trí thứ 19 trong danh sách 25 hãng hàng không truyền thống an toàn nhất thế giới năm 2026, tăng ba bậc so với năm 2025. CEO của AirlineRatings nhận xét đây là “tiến bộ liên tục và có thể đo lường được” về chất lượng đội tàu bay, hệ thống an toàn, kết quả kiểm toán quốc tế và tính nhất quán trong vận hành, trong đó có sự đánh giá tích cực của ICAO đối với cơ quan giám sát hàng không Việt Nam.
Về mặt văn hóa doanh nghiệp, Vietnam Airlines năm 2025 được VCCI vinh danh trong Top 20 Doanh nghiệp Văn hóa, Uy tín, một ghi nhận không chỉ đến từ những con số tăng trưởng mà còn từ hệ giá trị mà Hãng đang kiên trì xây dựng. Kết quả kinh doanh năm 2025 vượt kế hoạch cả về doanh thu lẫn lợi nhuận, một lần nữa xác nhận luận điểm mà nhiều hãng hàng không hàng đầu thế giới đã chứng minh: khi văn hóa đủ mạnh, hiệu quả kinh doanh sẽ đến tự nhiên.
Trong thực tiễn vận hành của Đoàn bay 919, văn hóa doanh nghiệp không hiện diện dưới dạng khẩu hiệu dán tường hay slide trình chiếu trong các buổi đào tạo. Nó hiện diện trong cách cấp trên phản hồi khi một phi công báo cáo sự cố. Nó hiện diện trong quyết định kỷ luật khi xem xét một vụ vi phạm quy trình. Liệu đây là lỗi hệ thống hay lỗi cá nhân cố tình? Nó hiện diện trong cách mà bộ phận nhân sự soạn thảo công văn xử lý, với sự cẩn trọng giữa việc bảo vệ an toàn và bảo vệ quyền lợi người lao động.
Việc Vietnam Airlines tiếp tục đẩy mạnh đào tạo nội bộ, học hỏi từ các tập đoàn hàng đầu như FPT, Viettel; việc tổ chức Hội thảo Văn hóa Doanh nghiệp và ban hành Sổ tay Văn hóa đến toàn thể cán bộ nhân viên, tất cả chỉ có giá trị thực sự khi những văn kiện đó được chuyển hóa thành hành động cụ thể ở cấp đơn vị cơ sở.
Và ở Đoàn bay 919, mỗi buổi briefing bất kể sáng sớm tinh mơ, hay vào lúc nửa đêm chính là nơi văn hóa được kiểm chứng không phải bằng lời nói, mà bằng checklist được thực hiện đầy đủ, bằng sự cố được báo cáo trung thực, bằng kỷ luật được giữ gìn không phải vì sợ hãi, mà vì tự trọng nghề nghiệp.
