Ngày 25/1/1990, Avianca Flight 52, một chiếc Boeing 707, gặp thời tiết xấu khi tiếp cận New York. Tàu bay phải bay chờ nhiều lần trước khi thực hiện tiếp cận, sau đó không thể hạ cánh và bị mất nhiên liệu dẫn đến mất công suất cả bốn động cơ. Máy bay rơi tại Cove Neck, Long Island, khiến 73 trong số 158 người trên máy bay thiệt mạng.
Trong báo cáo điều tra, Cơ quan An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB) xác định nguyên nhân chính liên quan đến việc tổ lái quản lý lượng nhiên liệu chưa phù hợp và không truyền đạt tình trạng khẩn cấp về nhiên liệu với kiểm soát không lưu trước khi nhiên liệu cạn kiệt. Báo cáo cũng chỉ ra việc thiếu thuật ngữ được chuẩn hóa, dễ hiểu để phi công và kiểm soát viên không lưu trao đổi về tình trạng nhiên liệu tối thiểu và khẩn cấp.
Câu chuyện này cho thấy một nguyên tắc quan trọng của khai thác bay: nhiên liệu không chỉ là một con số được tính trước chuyến bay, mà là một thông số an toàn phải được quản lý trong suốt hành trình.
Từ Fuel Plan đến từng lần kiểm tra trên không
Trước mỗi chuyến bay, tổ lái và bộ phận điều hành khai thác xây dựng Fuel Plan – kế hoạch nhiên liệu, dựa trên đường bay, thời tiết, trọng lượng tàu bay, sân bay dự bị và nhiều yếu tố khai thác khác. Kế hoạch này được chia thành nhiều thành phần, mỗi phần có một mục đích riêng.
Trip Fuel – nhiên liệu chặng là lượng nhiên liệu dự kiến cần để bay từ sân bay khởi hành đến sân bay đến.
Contingency Fuel – nhiên liệu dự phòng được dành cho những sai lệch có thể xảy ra so với kế hoạch, chẳng hạn thay đổi về gió, thời tiết hoặc điều kiện khai thác.
Alternate Fuel – nhiên liệu sân bay dự bị là lượng nhiên liệu cần thiết để tàu bay có thể bay từ sân bay đến đến sân bay dự bị trong trường hợp không thể hạ cánh tại điểm đến.
Final Reserve Fuel – nhiên liệu dự trữ cuối cùng là lượng nhiên liệu tối thiểu phải được bảo toàn theo quy định khai thác, nhằm tạo một lớp bảo vệ an toàn trong trường hợp chuyến bay phát sinh bất thường.
Ngoài ra còn có Extra Fuel – nhiên liệu bổ sung, được cân nhắc dựa trên điều kiện cụ thể của từng chuyến bay. Khi thời tiết, tình trạng giao thông, đường bay hoặc những yếu tố khác cho thấy cần thêm dự trữ, tổ lái có thể đề nghị bổ sung nhiên liệu.
Điểm quan trọng là các thành phần này không phải những con số “đóng khung” trên giấy. Khi chuyến bay bắt đầu, lượng nhiên liệu thực tế liên tục được đối chiếu với kế hoạch.
FMS không thay thế phán đoán của phi công
Trong chuyến bay, phi công theo dõi lượng nhiên liệu thực tế và so sánh với dự báo. Một trong những công cụ hỗ trợ quan trọng là FMS – Flight Management System, hệ thống quản lý bay.
FMS tích hợp nhiều dữ liệu khai thác để hỗ trợ tổ lái quản lý đường bay, tính toán thời gian, quãng đường và dự báo lượng nhiên liệu còn lại khi đến điểm đến.
Nếu lượng nhiên liệu thực tế tiêu thụ khác đáng kể so với kế hoạch, phi công cần tìm nguyên nhân. Gió ngược mạnh hơn dự báo? Tàu bay đang nặng hơn tính toán? Đường bay thay đổi? Phải bay vòng hoặc chờ lâu hơn?
Từ những thông tin đó, tổ lái đánh giá lại khả năng tiếp tục chuyến bay và các phương án phù hợp.
FMS vì thế là công cụ hỗ trợ, không phải hệ thống thay thế quyết định của phi công. Một con số trên màn hình chỉ có ý nghĩa khi người sử dụng hiểu con số đó đến từ đâu và nó có ý nghĩa gì đối với phần còn lại của chuyến bay.
Khi “low fuel” chưa đủ rõ
Một trong những bài học quan trọng từ Avianca 52 liên quan đến chính cách truyền đạt tình trạng nhiên liệu. Trong sự cố năm 1990, tổ lái đã thông báo về tình trạng nhiên liệu và yêu cầu ưu tiên, nhưng không sử dụng cách diễn đạt đủ rõ để kiểm soát không lưu nhận biết đây là tình huống khẩn cấp. NTSB sau đó xác định việc thiếu thuật ngữ chuẩn hóa, dễ hiểu giữa phi công và kiểm soát không lưu là một trong những vấn đề an toàn được đặt ra từ vụ tai nạn.
Ngày nay, trong khai thác hàng không, hai thuật ngữ thường được nhắc đến khi nói về tình trạng nhiên liệu là “Minimum Fuel” và “Mayday Fuel”.
Minimum Fuel – nhiên liệu tối thiểu được sử dụng để thông báo cho kiểm soát không lưu rằng chuyến bay đã ở mức nhiên liệu không còn nhiều dư địa cho việc tiếp tục bị trì hoãn. Đây là thông tin quan trọng để ATC – Air Traffic Control, kiểm soát không lưu – hiểu rằng chuyến bay cần được lưu ý về khả năng phát sinh tình trạng khẩn cấp nếu tiếp tục chậm trễ. “Minimum Fuel” tự nó không phải là một tuyên bố khẩn cấp.
Mayday Fuel – khẩn cấp về nhiên liệu được sử dụng khi tình trạng nhiên liệu đã ở mức khẩn cấp và cần sự hỗ trợ ưu tiên. Đây là thông điệp an toàn cần được truyền đạt rõ ràng, không để kiểm soát không lưu phải suy đoán mức độ nghiêm trọng của tình huống. Các quy trình cụ thể có thể khác nhau theo quy định khai thác và nhà chức trách.
Bài học quan trọng ở đây không chỉ nằm ở thuật ngữ tiếng Anh. Trong môi trường hàng không, thông tin an toàn phải được truyền đạt đúng, đủ và đúng thời điểm. Kiểm soát không lưu chỉ có thể xử lý tình huống dựa trên những thông tin được tổ lái truyền đạt.
Tiết kiệm nhiên liệu nhưng không đánh đổi dự trữ an toàn
Nhiên liệu cũng là một trong những khoản chi phí lớn của hoạt động khai thác hàng không. Vì vậy, tối ưu hóa mức tiêu thụ nhiên liệu là một phần quan trọng trong hiệu quả khai thác.
Tuy nhiên, hiệu quả nhiên liệu phải luôn nằm trong giới hạn của các yêu cầu an toàn. Final Reserve Fuel là lớp dự trữ được thiết lập cho mục đích an toàn, không phải phần nhiên liệu có thể tùy ý sử dụng để tối ưu hóa chuyến bay.
Trong thực tế khai thác, khi điều kiện thay đổi so với kế hoạch ban đầu, tổ lái có thể đánh giá lại phương án: thay đổi độ cao hoặc tốc độ phù hợp, điều chỉnh đường bay, lựa chọn sân bay dự bị hoặc đề nghị bổ sung nhiên liệu từ trước chuyến bay khi nhận thấy cần thiết.
Đó là lý do quản lý nhiên liệu không chỉ là câu chuyện của những phép tính. Đó còn là quản lý rủi ro – nhận diện sớm những thay đổi, đánh giá tác động và đưa ra quyết định trước khi biên độ an toàn bị thu hẹp.
Một chuyến bay an toàn bắt đầu từ những con số
Từ lúc lập kế hoạch đến khi hạ cánh, nhiên liệu luôn đi cùng chuyến bay như một dòng thông tin liên tục: tính toán trước chuyến bay, kiểm tra thực tế, so sánh với dự báo, nhận diện sai lệch và chủ động điều chỉnh khi cần.
Những thuật ngữ như Fuel Plan, Trip Fuel, Final Reserve Fuel, FMS, Minimum Fuel hay Mayday Fuel có thể xa lạ với hành khách, nhưng phía sau mỗi thuật ngữ là một quy trình và một lớp kiểm soát an toàn.
Với người làm hàng không, quản lý nhiên liệu không đơn giản là “còn bao nhiêu”. Quan trọng hơn là lượng nhiên liệu còn lại có phù hợp với kế hoạch, điều kiện thực tế và các phương án an toàn tiếp theo hay không. Và trên một chuyến bay, những con số ấy không bao giờ chỉ được nhìn một lần
