Hồi sinh giữa đại ngàn

Đây chính là một “bệnh viện dã chiến”, nơi mở đầu hành trình tái sinh của hàng trăm cá thể động vật hoang dã từng bị buôn bán, bẫy bắt trái phép hoặc được tổ chức, cá nhân tự nguyện giao nộp.

Đằng sau mỗi vết sẹo trên thân thể, mỗi ánh mắt sợ hãi lén nhìn qua khe sắt là một câu chuyện bi thương về tổn thương thể chất và sự mai một tập tính hoang dã – cũng là điểm khởi đầu cho quá trình phục hồi qua nhiều năm để trả lại những gì thuộc về tự nhiên.

Đánh thức bản năng

Một ngày của các chăm sóc viên bắt đầu bằng bước chân nhẹ nhàng qua từng dãy chuồng. Báo cáo sáng sớm là sự tổng hợp tỉ mỉ: chú khỉ đêm qua ngủ có yên không, cá thể hổ có ăn hết khẩu phần thịt tươi không, chim hồng hoàng có dấu hiệu lo âu không? Từng chi tiết nhỏ ấy đều là dữ liệu cần thiết trong quá trình chăm sóc chúng.

Hiện Trung tâm đang chăm sóc, cứu hộ hơn 20 loài quý hiếm: từ hổ Đông Dương, chim hồng hoàng, cu li, tê tê đến các loài linh trưởng, rùa núi.

Mỗi loài đòi hỏi một chế độ dinh dưỡng khắt khe: rau củ tươi chia theo định lượng cho từng cá thể khỉ; mủ trôm chuẩn bị riêng cho culi; thịt tươi phục vụ hổ phải qua kiểm định dịch tễ nghiêm ngặt. Nhưng chăm sóc dinh dưỡng mới chỉ là điều kiện cần. Để động vật không bị rối loạn hành vi, công tác làm giàu môi trường sống cũng đóng vai trò quan trọng.

Khác với không gian phục vụ tham quan, tại đây, mục tiêu cao nhất là phục hồi tập tính và tái thả về tự nhiên khi đủ điều kiện. Vì vậy, tương tác trực tiếp hay cưng nựng làm thú phụ thuộc vào con người là điều tối kỵ.

Nhân viên chăm sóc chú tâm vào việc tạo điều kiện để động vật duy trì và phục hồi bản năng như cắm cành cây tươi giấu sâu bên trong để khỉ luyện bới tìm, tạo đụn lá khô cho rùa tập giấu mình, hay xịt chút mùi hương lạ lên khúc gỗ để kích thích khứu giác săn mồi của hổ. Từng việc làm nhỏ bé ấy giúp giữ cho ngọn lửa bản năng luôn âm ỉ cháy.

Phía sau mỗi cuộc giải cứu

Mỗi cá thể được đưa về Trung tâm đều mang theo một câu chuyện riêng. Có vết thương hiện hữu trên thân thể, nhưng cũng có tổn thương vô hình phải mất nhiều năm mới có thể chữa lành. Câu chuyện của Bắc, một chú khỉ đuôi lợn, là trường hợp như thế.

Bắc về Trung tâm trong thể trạng khiến bất kỳ ai nhìn thấy cũng nhói lòng: mất một bàn chân, toàn thân phủ kín vết xước chằng chịt, đáng sợ nhất là các vết thương do chính Bắc tự gây ra. Bị bắt khỏi tay mẹ từ nhỏ rồi bán làm thú cưng, khi trưởng thành, bản năng hoang dã trỗi dậy khiến Bắc hốt hoảng trong chiếc lồng sắt chật hẹp.

Sự cách ly xã hội đối với loài sống theo bầy đàn như khỉ đuôi lợn đã đẩy Bắc vào khủng hoảng tâm lý nặng nề, tự cào cấu, tự cắn chân tay để giải tỏa sợ hãi.

Nhận chăm sóc Bắc, đội ngũ chuyên gia bắt đầu từ việc khôi phục niềm tin: suốt nhiều tháng kiên trì cung cấp các vật dụng làm giàu môi trường sống, giữ khoảng cách an toàn, tạo môi trường yên tĩnh. Bước ngoặt đến khi Trung tâm ghép Bắc ở chung chuồng với một cá thể khỉ khác.

Lần đầu tiên sau nhiều năm cô độc, Bắc biết chuyền quả cho bạn, biết chải lông và tìm thấy sự an ủi từ đồng loại. Ngôn ngữ của loài khỉ báo hiệu ngày Bắc cùng đàn mới lao về phía thảm rừng xanh Phong Nha không còn xa.

Nếu Bắc đang dần tìm lại bản năng giữa đồng loại, thì câu chuyện của 7 cá thể hổ Đông Dương lại là hành trình thích nghi với một cuộc sống mà cánh cửa trở về rừng tự nhiên đã khép lại.

Năm 2021, khi được giải cứu từ đường dây nuôi nhốt trái phép tại Nghệ An, chúng chỉ là những “em bé” vài tuần tuổi yếu ớt. Tháng 3/2022, một chiến dịch di dời quy mô do Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng phối hợp cùng các chuyên gia quốc tế đã đưa cả 7 chú hổ về Trung tâm.

Sau 4 năm chăm sóc, đàn hổ bé bỏng ngày nào đã trưởng thành, nặng gần 200kg, bước đi uyển chuyển, được bơi lội trong bể nước, mài móng trên gỗ muồng, và sắp tới sẽ được thả vào khu không gian bán tự nhiên rộng hàng nghìn mét vuông để “chạm chân vào cỏ”. Dù không thể trở về rừng do thiếu kỹ năng săn mồi từ nhỏ, sự hiện diện của chúng vẫn là lời nhắc nhở về ý nghĩa của đa dạng sinh học.

Không phải cuộc giải cứu nào cũng khép lại sau cánh cửa chuồng nuôi. Với chim hồng hoàng – phượng hoàng đất, đích đến của hành trình phục hồi là bầu trời rộng mở. Để đưa một cá thể bị thương trở lại tự nhiên, đội ngũ chuyên gia phải mất 3 đến 4 năm để chữa trị xương cánh, đánh giá, chăm sóc phần mỏ, ghép đôi và luyện tập trong “chuồng tập bay” chuyên dụng, nơi chim học cách đáp cành, xé quả rừng.

Mọi chỉ số y tế, từ xét nghiệm vi khuẩn đến đo nhịp tim trước ngày thả, đều phải đạt ngưỡng phù hợp. Khi cánh cửa chuồng mở ra, nhìn vệt sáng vàng rực của đôi cánh hồng hoàng chao liệng trên không trung rồi biến mất sau vách núi đá vôi, những người làm bảo tồn mới thở phào nhẹ nhõm: sứ giả của rừng già đã thực sự tái sinh. 

Lời nhắn từ đại ngàn

Việt Nam là quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao, nhưng cũng đang đối mặt với áp lực lớn từ nạn buôn bán động vật hoang dã trái phép. Thông qua bộ ảnh và bài viết này, đội ngũ bảo tồn tại Trung tâm muốn gửi tới độc giả thông điệp: sự sống của động vật hoang dã không nằm ở món ăn đắt tiền hay chiếc lồng trang trí, mà nằm ở sự tự do dưới cánh rừng già.

Bảo vệ thiên nhiên không phải việc riêng của lực lượng kiểm lâm, mà bắt đầu từ việc mỗi cá nhân từ chối tiêu thụ sản phẩm từ động vật hoang dã.

Chiều muộn, ánh nắng xiên qua những tán cây gụ. Rời khu cứu hộ, lữ khách mang theo niềm tin mãnh liệt: khi tình yêu thương được đặt trên nền tảng khoa học, vết thương của đại ngàn rồi sẽ được chữa lành – và mạch sống ấy, một lần nữa, lại âm thầm chảy giữa lòng Phong Nha – Kẻ Bàng.