Dòng sông Gianh từ độ cao hơn 2.000m của dãy Trường Sơn hùng vĩ, vượt qua trùng điệp núi cao, ghềnh thác xuôi về đồng bằng rồi đổ ra biển cả. Ở bên bờ bắc phía hạ nguồn, có một ngôi làng hơn 100 năm nay vẫn ngày ngày đượm bếp than hồng của các gia đình để làm nên những chiếc bánh tráng thơm hương đồng quê.
Làng Tân An xưa có tên là Lộc Điền, Ba Phường hay cái tên dân dã là Phường Bún Bánh (để chỉ nghề làm bánh nổi tiếng cả vùng), nay thuộc xã Tân Gianh, tỉnh Quảng Trị. Bên dòng sông lịch sử từng là ranh giới của cuộc phân tranh Đàng Trong và Đàng Ngoài (1570 – 1786), ngôi làng mang đậm đặc trưng của miền quê Việt truyền thống này còn lưu giữ những công trình kiến trúc cổ kính với mái ngói nâu trầm, con đường nhỏ quanh co, gốc đa tỏa bóng ôm lấy những chiếc cổng rêu phong soi mình xuống dòng sông.
Vào ngày nắng hạ, bạn sẽ thấy một bảng màu rực rỡ của đồng lúa chín hòa quyện cùng những mảng màu ánh vàng lấp lánh của những chiếc bánh tráng đang hong mình dưới nắng. Các cụ cao niên trong làng không ai biết chính xác nghề bánh tráng nơi đây bắt đầu từ khi nào. Có giả thiết cho rằng nghề này có từ rất sớm, theo chân người từ phía Bắc vào trong quá trình xây dựng vùng biên viễn (cùng với nhiều làng nghề khác trong vùng…), dần dần trở thành một hình thức phục vụ đời sống nơi đây. Khoảng 100 năm trở lại đây, làng mới chính thức nổi tiếng với nghề khi phục vụ rộng rãi nhu cầu của người dân trong vùng và xa hơn. Với cách sản xuất truyền thống, bánh tráng ở đây chủ yếu làm vào những ngày thời tiết khô ráo, có nắng, đặc biệt tập trung vào mùa hè. Vào ngày nắng đẹp, cả không gian được lấp đầy bởi màu vàng và hương thơm của bánh tráng. Bánh được phơi đầy ngõ, trên những con đường, bên bờ sông, trong sân đình, trên mái ngói… tạo nên bức tranh sắc màu tương phản với vẻ thâm trầm của mái ngói trên những căn nhà xưa và màu xanh biếc của dòng sông. Với sự phát triển của kỹ thuật, công nghệ và nhu cầu thị trường, hiện nay bánh tráng được làm quanh năm nhờ có các loại máy cán, sấy. Những nghệ nhân làm bánh lâu năm vẫn cho rằng, bánh tráng thơm ngon nhất vẫn là loại được phơi nắng, sản xuất theo lối truyền thống với kỹ thuật công phu. Để có những chiếc bánh ngon, phải chọn loại gạo tốt, không mối mọt, ẩm mốc và trải qua quá trình sơ chế tỉ mỉ với nhiều công đoạn như: ngâm nước, lọc bỏ tạp chất, vo kỹ rồi xay thành bột mịn và nhuyễn. Mè cũng phải chọn loại thơm ngon, đã xát vỏ. Tỷ lệ pha trộn giữa mè và bột gạo tùy theo từng loại bánh và có bí quyết riêng. Khâu tráng bánh chính là công đoạn tạo hình đầu tiên và có ảnh hưởng lớn đến chất lượng của những chiếc bánh. Hỗn hợp bột gạo và mè sánh nhuyễn được múc một lượng vừa đủ, tráng nhẹ, đều và tròn lên một khung vải căng đặt trên nồi nước đang sôi rồi đậy nắp lại để hơi nước làm chín bánh. Sau đó, người thợ nhẹ nhàng lấy bánh và trải lên một tấm mành đan bằng tre dài khoảng 1,2 đến 1,5m. Mỗi tấm mành như vậy chứa khoảng 5 chiếc bánh có đường kính khoảng 25 – 30cm. Cứ như vậy, bánh ra đời theo những làn khói tỏa lên từ những căn bếp giản dị, ấm cúng và đôi bàn tay khéo léo, nhịp nhàng. Khâu phơi bánh cũng rất quan trọng vì bánh đủ nắng sẽ đảm bảo vừa khô vừa dai, vẫn giữ được trọn vẹn mùi vị tinh khôi, thơm nồng của đồng quê qua sự ngon bùi của gạo và mè.
Trước đây, bánh đến những phiên chợ quê trên những đôi quang gánh, đặc biệt là chợ phiên Ba Đồn cách đó không xa. Trải qua bao thăng trầm cùng sự phát triển của xã hội, món quà của làng Tân An đã có mặt rộng rãi ở nhiều vùng trên cả nước và được xuất khẩu trên thị trường quốc tế. Trước đây, có khoảng 10 loại bánh khác nhau, nhưng hiện nay chủ yếu các cơ sở chỉ làm 3 loại là bánh tráng mè xát (dùng để nướng), bánh tráng mè xay (dùng để quấn thức ăn), bánh mè đường (một dạng quà ăn vặt). Việc sản xuất cũng đã được chuyên nghiệp hóa khi chú trọng quy trình đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và cải tiến mẫu mã, bao bì…
Từ Quốc lộ 1A, theo đường 12A hướng lên phía tây khoảng 4km, làng bánh tráng Tân An cổ kính và thơ mộng trông giống như đang được neo vào dòng sông Gianh. Bạn có thể đi dạo trên con đường làng quanh co, ngắm những công trình cổ kính, và đắm chìm trong không gian nồng ấm của hương vị bánh tráng.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
