Bánh chưng gù
Với người Việt, Tết cổ truyền luôn thiêng liêng bởi là dịp gia đình sum họp, đoàn viên. Nếu người Kinh gói bánh chưng vuông vức quen thuộc, thì đồng bào vùng cao ở phía Bắc lại có loại bánh chưng gù độc đáo. Nguyên liệu của bánh tương tự nhau ở các vùng – gạo nếp, đỗ xanh, thịt ba chỉ, hạt tiêu, lá dong – nhưng điều tạo nên nét đặc biệt chính là hình dáng “gù” cong nhẹ ở giữa như chiếc lưng của người phụ nữ miền núi đeo gùi trên vai.
Bánh thường được luộc bằng bếp củi từ 10 – 12 tiếng để đạt độ mềm vừa vặn: gạo nếp dẻo thơm, nhân đậu xanh và thịt mỡ hòa quyện cùng mùi tiêu ấm nồng. Đây là món bánh chứa đựng tinh thần lao động, sự sáng tạo và vẻ đẹp mộc mạc của người vùng cao trong ngày Tết.
Bánh chưng đen
Một món bánh Tết đặc sắc khác là bánh chưng đen – món ăn truyền thống gắn bó với nhiều tộc người như Tày, Nùng, Thái và một số nhóm người Dao. Vẫn là nguyên liệu quen thuộc nhưng phần gạo nếp được nhuộm màu đen từ tro than của các loại cây như núc nác, xoan muối, rơm nếp… tạo nên sắc bánh lạ mắt và bền màu. Khi luộc chín, bánh đen óng, dẻo mềm, để được lâu và mang hương vị thơm bùi khó quên.
Trong đời sống tinh thần của người vùng cao, bánh chưng đen mang ý nghĩa tạ ơn đất trời, tổ tiên và cầu mong một năm mới no đủ, bình an. Vì thế, bánh xuất hiện nhiều trong dịp Tết cổ truyền và các lễ hội lớn.
Bánh bí đỏ
Người Tày ở Lạng Sơn có món bánh bí đỏ vừa dân dã vừa hấp dẫn. Bánh được làm từ bột nếp và bí đỏ nghiền nhuyễn; tùy vùng có thể thêm nhân đậu xanh hoặc nhân thịt. Khi hấp chín, bánh có sắc vàng rộm đẹp mắt, hương bí đỏ ngọt dịu hòa quyện vị bùi béo của đậu xanh và độ dẻo thơm của gạo nếp. Đây là món bánh quen thuộc trong các dịp lễ Tết, đám cưới, đám hỏi – tượng trưng cho sự ấm áp và no đủ của gia đình.
Bánh lá ngải
Bánh lá ngải (hay bánh giầy ngải) cũng là món bánh truyền thống của đồng bào Tày – Nùng ở Lạng Sơn. Nguyên liệu chính gồm gạo nếp và lá ngải cứu – thứ lá vừa thơm vừa có giá trị tốt cho sức khỏe. Nhân bánh thường là vừng rang trộn đường phên hoặc lạc giã, cho vị ngọt thanh và bùi béo.
Bánh lá ngải được làm quanh năm, nhưng nhiều nhất vào dịp Tết Thanh Minh, Tết Nguyên đán, lễ hội mùa xuân hay ngày mừng vụ lúa mới. Bánh là món quà biếu tặng đầy trân trọng của người miền núi dành cho họ hàng, bạn bè.
Bánh tro
Bánh tro (hay còn được gọi bánh gio, bánh nẳng, coóc mò) là loại bánh quen thuộc trong nhiều cộng đồng dân tộc như Tày, Nùng, Thái và cả người Kinh. Bánh được làm từ gạo nếp ngâm nước tro thân cây thảo dược, gói trong lá chít hoặc lá dong và luộc đến khi bột chín chuyển sang màu trong. Khi bóc ra, bánh có độ dẻo mềm, mịn màng, màu vàng óng đặc trưng và ngon nhất khi được dùng cùng mật mía gợi vị thanh mát.
Bánh tro thường xuất hiện trong ngày rằm, mùng 1 và đặc biệt là Tết Đoan Ngọ, mang ý nghĩa thanh lọc, cầu sức khỏe và bình an.
Những món bánh mộc mạc ấy không chỉ là hương vị Tết mà còn là ký ức, là sự gắn kết giữa con người với cội nguồn. Chúng trở thành món quà nhỏ mang tình yêu thương gửi đến người thân, bạn bè sau mỗi chuyến đi – những hương vị giản dị nhưng đủ làm ấm lòng người thưởng thức.
