Tôi đến Tân Thông Hội (xã Củ Chi – TP. Hồ Chí Minh) trong một ngày nắng nhẹ, con đường nhỏ nép mình dưới bóng hàng cây, trong những tia nắng le lói qua tán cây là lớp bụi trúc lửng lơ bay. Tại làng nghề thanh bình ở ngoại ô thành phố sôi động nhất cả nước này, thời gian như lùi lại một nhịp, nơi những chiếc lá trúc, ánh màu sơn và tiếng lao xao của mành trong gió hàm chứa một câu chuyện dung dị nhưng không kém phần sâu lắng.
Nơi những bàn tay kể chuyện
Làng nghề mành trúc Tân Thông Hội hình thành từ khoảng năm 1975, phát triển rực rỡ trong thập niên 80, 90 khi sản phẩm được xuất khẩu đi nhiều nước trên thế giới. Ngày nay, trước những khó khăn chung, làng nghề không còn nhộn nhịp như thời hoàng kim, nhưng vẫn giữ vững được giá trị tạo nguồn thu nhập cho cư dân và góp phần quảng bá hình ảnh của Việt Nam với bạn bè quốc tế.
Làm mành trúc là cả một hành trình thủ công. Từ việc lựa cây trúc không quá non, không quá già; cắt khúc cho đều; ngâm, phơi, chuốt; đến khi xỏ dây, dựng khung, tô màu… Tất cả các khâu đều phải làm bằng tay và bằng kinh nghiệm đúc kết qua thời gian. Trúc được cắt đều thành các đoạn nhỏ khoảng 6cm, rồi được trộn với cát để loại bỏ lớp lụa bên ngoài, sau đó được chuyển qua ngâm trong nước bồ hòn – một phương pháp bảo tồn dân gian – để chống mối mọt. Sau đó những đoạn trúc được phơi dưới nắng hoặc sấy trong lò với nhiệt độ thích hợp. Khi trúc đạt chuẩn, chúng được chuyển sang công đoạn xâu và kết mành. Những khẩu trúc khô được xâu lại bằng những sợi kẽm nhỏ. Những dây trúc được treo lên khung giá cố định để tạo ra tấm mành trúc. Đây là công đoạn đòi hỏi sự chính xác rất cao, phải là người quen tay mới tạo ra được tấm mành đồng đều, chắc chắn.
Công đoạn cuối cùng mới là quan trọng và đòi hỏi tư duy thẩm mỹ. Đó là sơn màu tạo họa tiết cho tấm mành. Người thợ tự phối màu sơn bằng kinh nghiệm và cảm nhận, không theo bất kỳ công thức cố định nào. Điểm đặc biệt lớn nhất là kỹ thuật vẽ: thay vì dùng cọ, người thợ chỉ dùng một miếng mút xốp thấm sơn để biểu thị chi tiết trang trí. Kỹ thuật này yêu cầu tay nghề điêu luyện để xử lý từng nét chấm phá một cách tinh tế và sống động. Mỗi tấm mành hoàn thiện đều là độc bản và mang dấu ấn của người làm ra nó.
Những phím trúc ngân lên trong gió
Đối với dân làng nghề, mành trúc không đơn thuần là vật che nắng. Từng thanh trúc, từng sợi kẽm, từng mối buộc nhỏ bé như thể gom góp thời gian lại, dệt thành một bản hòa tấu mà chỉ những người chịu khó lắng nghe mới cảm nhận được.
Trong một xưởng nhỏ dưới khóm tre, không gian chỉ có tiếng trúc va vào nhau lách cách, mùi trúc thơm nhẹ vương trong làn nắng nhạt. Những người thợ lớn tuổi đang chăm chú xỏ dây kẽm xuyên qua từng đoạn trúc đã được chuốt kỹ. Họ khẽ gật đầu chào tôi, tay vẫn đều đặn thực hiện công việc: “Ngồi chơi đi, tụi tui đang vô khung. Gió chiều nay đẹp, mành nghe sẽ hay lắm”. Quả thực là “nghe”. Ở đây, người ta không chỉ nhìn mành trúc, mà còn lắng nghe nó. Tôi thử chạm tay vào một tấm mành vừa hoàn thành để cảm nhận sự mát lạnh của trúc, của mùi sơn còn thoang thoảng, và lắng nghe âm thanh của mành trúc. Trong nắng chiều vàng và gió nhẹ, những tấm mành trúc bắt đầu lên tiếng. Âm thanh không lớn nhưng mang nhịp điệu rất riêng, muốn níu người ta ở lại. Có lẽ vì vậy mà ở nơi tưởng như tĩnh lặng này, tôi lại thấy lòng mình xao xuyến. Âm thanh những khẩu trúc va vào nhau như tiếng hàn huyên của những người bạn, gợi lại điều gì đó như rất cũ, rất xa, mà cũng thật gần.
Trò chuyện với tôi, một nghệ nhân lớn tuổi mắt ánh lên cả tự hào và nỗi lo âu: tự hào vì nghề cha ông để lại, lo vì liệu những bàn tay trẻ có đủ kiên nhẫn để nối chuỗi dây kẽm đều đặn, phơi trúc, hoặc lấy sơn màu pha thủ công… Tôi nhận ra mình đang chiêm nghiệm một dạng du lịch khác: không chỉ là ngắm nhìn mà là tiến sâu vào nhịp sống, vào quá trình, vào những cử động nhỏ của làng nghề. Tôi đứng lặng giữa khoảng sân vắng để lắng nghe tiếng gió hát qua từng phím trúc và chợt nhận thấy rằng thứ âm thanh ấy chính là nhịp thở của không gian này. Gió không có hình dạng, nhưng nó hiện hữu khi chạm vào mành trúc. Gió cần một vật để chạm vào – giống như ký ức cần một điều gì đó để neo lại.
Tôi rời làng nghề Tân Thông Hội, mang theo một tấm mành trúc nhỏ với mong muốn một lúc nào đó khi mở cửa sổ, gió sẽ lùa qua và mành sẽ ngân lên một âm thanh quen thuộc, dù mong manh, dù khẽ khàng.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
