Phần mềm tàu bay không phải một ứng dụng thông thường
Khi nhắc đến bảo dưỡng tàu bay, nhiều người thường nghĩ đến động cơ, bánh đáp, kết cấu hoặc những công việc kỹ thuật diễn ra trong hangar. Tuy nhiên, với các dòng tàu bay hiện đại, còn một “hệ thống vô hình” cũng cần được bảo dưỡng thường xuyên: phần mềm và dữ liệu của hệ thống điện tử hàng không (avionics).
Trên các dòng tàu bay như A350, B787, hàng loạt hệ thống điện tử hỗ trợ những chức năng quan trọng trong khai thác, từ Flight Management System (FMS), Autopilot, EGPWS, TCAS đến các hệ thống hiển thị và liên lạc trong buồng lái. Phần mềm của các hệ thống này được phát triển, kiểm tra và xác nhận theo những yêu cầu nghiêm ngặt của ngành hàng không, trong đó có tiêu chuẩn DO-178C đối với phần mềm hàng không dân dụng.
Vì vậy, phần mềm trên tàu bay không phải là thứ “cài một lần rồi sử dụng mãi”. Việc cập nhật có thể xuất phát từ yêu cầu sửa lỗi, cải thiện tính năng, thay đổi quy định, phương thức dẫn đường, giao thức liên lạc hoặc yêu cầu khai thác.
Cùng với phần mềm, các cơ sở dữ liệu phục vụ khai thác như thông tin sân bay, đường bay, điểm dẫn đường, phương thức tiếp cận hay dữ liệu địa hình cũng được cập nhật theo những chu kỳ và yêu cầu riêng. Có thể hiểu đơn giản: phần mềm phải đúng phiên bản, đúng cấu hình và dữ liệu phải đúng thời hạn sử dụng.
VAECO – Mỗi lần cập nhật là một quy trình được kiểm soát
Tại Vietnam Airlines, công tác cập nhật phần mềm điện tử trên đội tàu bay được VAECO thực hiện theo kế hoạch và tài liệu kỹ thuật được phê duyệt. Với các dòng A350 và B787 có mức độ tích hợp điện tử cao, quản lý cấu hình phần mềm là một nội dung quan trọng trong chương trình bảo dưỡng.
Một lần cập nhật không đơn thuần là đưa phiên bản mới vào hệ thống. Kỹ sư phải xác định chính xác phần mềm cần cập nhật, kiểm tra tính tương thích, thực hiện theo tài liệu kỹ thuật và hoàn thiện hồ sơ liên quan. Đặc biệt, các hệ thống điện tử trên tàu bay có mối liên hệ chặt chẽ. Việc thay đổi phần mềm của một hệ thống có thể liên quan đến các hệ thống khác, vì vậy cần được kiểm tra để bảo đảm tính tương thích và khả năng hoạt động đồng bộ. Công tác này đòi hỏi sự phối hợp giữa kỹ sư avionics, kỹ sư hệ thống và các bộ phận quản lý kỹ thuật.
SB Compliance – Cập nhật không phải việc có thể để sau
Một nội dung quan trọng trong công tác kỹ thuật là Service Bulletin (SB) – tài liệu do nhà sản xuất tàu bay hoặc thiết bị phát hành, trong đó mô tả những thay đổi hoặc công việc cần thực hiện. Một số SB có thể liên quan trực tiếp đến việc cập nhật phần mềm.
SB có thể mang tính khuyến nghị hoặc trở thành yêu cầu bắt buộc khi được kết hợp với Airworthiness Directive (AD) do nhà chức trách ban hành. Khi đó, việc thực hiện phải tuân thủ các yêu cầu và thời hạn được quy định.
Đối với SB liên quan đến phần mềm, công tác kiểm soát càng được chú trọng bởi một hệ thống có thể có nhiều phiên bản và cấu hình tương thích khác nhau. Sau khi cập nhật, các hệ thống liên quan cũng cần được kiểm tra để bảo đảm toàn bộ hệ thống tiếp tục hoạt động theo yêu cầu.
Bởi vậy, phía sau một thao tác tưởng như đơn giản là “cập nhật phần mềm” là cả một chuỗi công việc gồm xác định yêu cầu, kiểm tra cấu hình, thực hiện, xác nhận và lưu hồ sơ kỹ thuật.
Database Cycle – 28 ngày là một chu kỳ an toàn
Bên cạnh phần mềm, cơ sở dữ liệu dẫn đường (navigation database) là thành phần được sử dụng thường xuyên trong khai thác. Dữ liệu FMS bao gồm thông tin về sân bay, đường bay, điểm dẫn đường, phương thức tiếp cận và nhiều dữ liệu hàng không khác.
Các dữ liệu này được cập nhật theo chu kỳ AIRAC (Aeronautical Information Regulation and Control) 28 ngày. Đây là chu kỳ được sử dụng để công bố và đưa vào khai thác những thay đổi về thông tin hàng không.
Nếu dữ liệu dẫn đường không được cập nhật đúng chu kỳ, thông tin hiển thị trên hệ thống có thể không phản ánh những thay đổi mới trong khai thác. Chẳng hạn, một sân bay có thể thay đổi phương thức tiếp cận hoặc một đường bay được điều chỉnh. Việc kiểm soát và cập nhật cơ sở dữ liệu đúng hạn vì thế là một phần quan trọng trong bảo đảm an toàn khai thác.
Ground Test – Cập nhật xong chưa có nghĩa là sẵn sàng bay
Sau khi thực hiện cập nhật phần mềm điện tử, Ground Test là một bước xác nhận quan trọng trước khi tàu bay trở lại khai thác.
Đây không đơn giản là thao tác bật hệ thống để kiểm tra xem phần mềm có hoạt động hay không. Ground Test được thực hiện theo checklist và tài liệu kỹ thuật nhằm xác nhận phần mềm đã được cài đặt đúng, các chức năng liên quan hoạt động theo yêu cầu và không phát sinh bất thường với các hệ thống liên quan. Kết quả kiểm tra được ghi nhận và xác nhận theo quy định.
Bên cạnh công tác kỹ thuật, tổ lái – những người trực tiếp sử dụng hệ thống – cũng là một mắt xích quan trọng. Nếu việc cập nhật làm thay đổi cách hiển thị, cảnh báo hoặc chức năng của hệ thống, những thông tin cần thiết phải được truyền đạt đầy đủ đến phi công.
Một thay đổi có thể rất nhỏ về mặt kỹ thuật nhưng vẫn cần được thông tin rõ ràng để tổ lái chủ động nắm bắt. Đây là điểm kết nối giữa công tác bảo dưỡng và hoạt động khai thác, góp phần bảo đảm những thay đổi về hệ thống được kiểm soát xuyên suốt trước khi tàu bay trở lại đường bay.
Công nghệ cũng cần được “chăm sóc”
Tàu bay hiện đại ngày càng phụ thuộc vào phần mềm, dữ liệu và các hệ thống điện tử tích hợp. Cùng với sự phát triển của công nghệ, yêu cầu quản lý, cập nhật và kiểm soát những hệ thống này cũng ngày càng chặt chẽ.
Một bản cập nhật đúng thời hạn, một cơ sở dữ liệu đúng chu kỳ, một SB được thực hiện đầy đủ, một Ground Test đúng quy trình hay một thay đổi được thông tin kịp thời đến tổ lái đều là những công việc phía sau mỗi chuyến bay.
An toàn không chỉ nằm ở những gì có thể nhìn thấy trên tàu bay. Phía sau những màn hình trong buồng lái còn là hàng loạt phiên bản phần mềm, cơ sở dữ liệu, quy trình kiểm tra và hồ sơ kỹ thuật được kiểm soát mỗi ngày.
