Nhắc đến Tây Nguyên, người ta thường nghĩ ngay đến âm vang cồng chiêng hay những ché rượu cần nồng đượm. Nhưng ngoài không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, vùng đất này còn ẩn chứa nhiều vẻ đẹp văn hóa phong phú trong đời sống thường ngày của các buôn làng Jrai, Bahnar. Trong đó, nghề đan lát thủ công truyền thống là một mảnh ghép bền bỉ, lưu giữ sự khéo léo, óc thẩm mỹ và nếp sống của con người nơi núi rừng.“Khác với nghề dệt thổ cẩm thường do phụ nữ đảm nhận, đan lát ở Tây Nguyên theo truyền thống lại là thế mạnh của đàn ông. Hầu hết đàn ông, con trai trong cộng đồng Jrai, Bahnar nói riêng và các dân tộc Tây Nguyên nói chung đều biết chẻ tre, vót nan, đan lát. Chúng tôi học từ những người già khi còn bé, lớn lên thì học hỏi lẫn nhau. Những buổi sáng sớm hay chiều muộn, mọi người lại ngồi cùng nhau chẻ tre, đan lát, lâu dần thành quen, ai cũng biết làm các vật dụng cần thiết cho gia đình mình. Thanh niên mà không biết đan gùi thì khó lấy được vợ lắm!” – ông Rơ Châm Hreoh ở làng Kép, xã Ia Ly, Gia Lai chia sẻ.
Nghề đan lát không bắt đầu từ lúc ngồi đan, mà bắt đầu từ những bước chân đi vào rừng. Nguyên liệu chính là mây, tre, nứa, lồ ô. Người thợ phải chọn cây không quá non để tránh mối mọt, dễ đứt; cũng không quá già để giữ được độ dẻo dai. Tùy vào vật dụng cần làm mà nan được chẻ với kích thước khác nhau. Việc chuốt nan đòi hỏi sự tỉ mỉ để từng sợi nan mềm, nhẵn và đều. Trước khi đan, nan thường được nhúng nước cho đạt độ dẻo. Sản phẩm sau khi hoàn thành, sau mỗi lần sử dụng thường được treo lên giàn bếp. Khói bếp không chỉ giúp chống mối mọt mà còn tạo nên màu nâu đen bóng tự nhiên, rất đặc trưng. Mỗi chiếc gùi, chiếc nia vì thế đều mang theo cả mùi khói bếp và hơi ấm của mái nhà.
Mỗi sản phẩm đan lát không chỉ là vật dụng trong sinh hoạt, lao động hằng ngày mà còn là một phần của đời sống văn hóa. Chiếc gùi là người bạn đồng hành của bà con từ nhà lên rẫy. Có gùi lấy củi, hái măng; có gùi đan dày để đựng lúa, bắp; có những chiếc gùi hoa văn tinh xảo dùng trong lễ hội, làm của hồi môn. Nia, rổ, rá, dụng cụ bắt cá… được làm ra để phục vụ trực tiếp cho cuộc sống và các nghi lễ cúng tế.
Đan lát thủ công không chỉ tạo ra những vật dụng sinh hoạt trong gia đình. Người Tây Nguyên còn trau chuốt, tỉ mỉ trong từng tấm phên, tấm vách dùng cho nhà ở, nhà mồ và cả nhà rông. Có những vùng, cả làng cùng tập trung đan những tấm phên khổ lớn để phủ lên mái nhà rông, giúp bảo vệ và giữ cho lớp tranh lợp được bền hơn.
Sau một ngày dài trên nương rẫy, khi đêm xuống, bên ánh lửa bập bùng, những người cha, người ông lại ngồi chẻ lạt, đan gùi. Vừa đan, họ vừa kể cho con cháu nghe những câu chuyện sử thi, truyền thuyết của buôn làng. Nghề đan lát cứ thế được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tự nhiên và bền chặt.
Anh Rinh, ở làng Ngơm Thung, xã Ia Băng, Gia Lai, 41 tuổi, là nghệ nhân có 30 năm gắn bó với nghề đan lát. Rinh nói: “Hồi đầu mình học đan lát cũng chỉ để cưới được vợ thôi! Nhưng lâu dần, đan quen tay rồi yêu thích lúc nào không hay. Mình bắt đầu nghĩ đến cách kiếm sống bằng các vật dụng truyền thống này nên chuyển hẳn sang đan lát hàng mỹ nghệ. Mỗi ngày, mình có thể đan được 5 chiếc gùi nhỏ để bán cho khách hàng trang trí hoặc làm lưu niệm. Lúc rảnh, mình đến các trường học để dạy các em nhỏ cách vót nan, đan lát nữa”.
Những hoa văn, họa tiết cầu kỳ, độc đáo
Ngày nay, khi nhiều vật dụng bằng nhựa hay kim loại trở nên tiện lợi, cùng với việc lớp trẻ đi học, đi làm xa, nguy cơ mai một nghề truyền thống là điều dễ thấy. Già làng Đinh Văn Hmưnh ở làng Mơ Hra-Đáp, xã Tơ Tung, Gia Lai bùi ngùi: “Dù có nhiều thứ mới mẻ hơn, nhưng trong làng, chiếc gùi, chiếc nia bằng mây tre vẫn không thể thiếu trong đời sống người Jrai, Bahnar”.
Những năm gần đây, nhờ sự phát triển của du lịch và sự nhạy bén của các nghệ nhân trẻ, sản phẩm đan lát truyền thống đã được giới thiệu rộng rãi hơn, trở thành những món quà lưu niệm, đồ trang trí độc đáo. Đây là hướng đi tích cực, giúp bà con tăng thêm thu nhập, đồng thời gìn giữ nét văn hóa quý báu của cha ông.
Giữa nhịp sống đổi thay, tiếng chẻ tre, vót nan vẫn vang lên đâu đó trong buôn làng. Những mối đan giản dị ấy không chỉ tạo nên vật dụng cho đời sống, mà còn giữ lại hồn cốt của núi rừng Tây Nguyên.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
