Trong hai ngày 05 – 06/5/2026, Ban An toàn Chất lượng đã tổ chức lớp huấn luyện “Cockpit LOSA Observer Training 2026” với sự tham gia của các Phi công Giám sát an toàn Ban ATCL cùng các Cơ trưởng/ Cơ phó của Đoàn Bay 919. Không chỉ là một khóa học chuyên môn, chương trình còn là bước tiến quan trọng trong việc chuẩn hóa năng lực quan sát buồng lái, nâng cao chất lượng dữ liệu an toàn và hỗ trợ định hướng quản trị an toàn dựa trên rủi ro của Vietnam Airlines.
Toàn cảnh lớp học LOSA Observer Training 2026 với sự tham gia của các Phi công Giám sát an toàn của Ban ATCL và các Cơ trưởng/ Cơ phó của ĐB919.
LOSA – “tấm gương phản chiếu” hoạt động khai thác thực tế
Khác với các hình thức kiểm tra hay đánh giá truyền thống, Đánh giá an toàn khai thác thực tế – LOSA (Line Operations Safety Audit) là một phương pháp quan sát an toàn có cấu trúc trong hoạt động khai thác bình thường. LOSA không nhằm “bắt lỗi” tổ bay hay đánh giá năng lực cá nhân. Triết lý cốt lõi của LOSA là quan sát hoạt động khai thác bình thường để nhận diện các mối nguy (Threats), Lỗi (Errors) và các hỏng hóc tàu bay không mong muốn (Undesired Aircraft States – UAS) xuất hiện, được quản lý hoặc không được quản lý trong môi trường vận hành khai thác hàng ngày.
Ngay từ phần mở đầu khóa học, Cơ trưởng Phạm Lê Long – Phó trưởng Ban ATCL nhấn mạnh rằng: Giá trị lớn nhất của LOSA nằm ở việc cung cấp dữ liệu hành vi khai thác thực tế cho hệ thống quản lý an toàn (SMS). Từ đó, tổ chức có thể đưa ra các quyết định an toàn dựa trên dữ liệu thay vì cảm tính.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh khai thác hiện nay, khi nhiều rủi ro không đến từ một lỗi nghiêm trọng đơn lẻ, mà hình thành từ chuỗi các yếu tố nhỏ tích tụ theo thời gian: áp lực lăn tàu bay (taxi), thay đổi đường cất hạ cánh phút cuối, áp lực công việc (workload) tăng cao trong điều kiện thời tiết xấu, hay sự phụ thuộc quá mức vào tự động hóa. Những yếu tố này có thể chưa tạo ra sự cố ngay lập tức, nhưng có khả nawmg làm suy giảm “biên độ an toàn – safety margin” của chuyến bay.
Từ tư duy phi công sang tư duy quan sát viên
Một trong những nội dung trọng tâm của khóa học là chuyển đổi “quan điểm” từ vai trò phi công sang vai trò “Gian sát viên LOSA – LOSA Observer”. Theo giáo trình huấn luyện, phi công có bản năng can thiệp để đảm bảo kết quả an toàn tức thời; trong khi đó, quan sát viên LOSA phải giữ nguyên tắc “non-interference” – không can thiệp, không coaching, không đánh giá tổ bay trong quá trình quan sát.
Đây được xem là một trong những thử thách khó nhất đối với các Cơ trưởng/ Cơ phó tham gia khóa học. Trong thực tế, phản xạ nghề nghiệp có thể thôi thúc người quan sát đưa ra nhắc nhở hoặc hỗ trợ khi phát hiện sai lệch. Tuy nhiên, nếu tổ bay cảm thấy mình đang bị đánh giá, hành vi khai thác sẽ thay đổi và dữ liệu LOSA sẽ mất tính tự nhiên.
Các học viên được huấn luyện sâu về nguyên tắc “hiện diện trong buồng lái – Fly on the wall” nhưng không trở thành một phần của hoạt động khai thác. Quan sát viên phải duy trì sự trung lập, ghi nhận khách quan các diễn biến vận hành và bảo vệ tính chân thực của dữ liệu. Chính sự kỷ luật trong quan sát này là nền tảng để xây dựng một cơ sở dữ liệu an toàn đáng tin cậy cho toàn hệ thống.
Giảng viên hướng dẫn kỹ thuật viết LOSA Narrative khách quan, bảo đảm tính “coding-ready” cho dữ liệu SMS.
TEM – ngôn ngữ chung của toàn bộ hệ thống an toàn
Điểm nổi bật của khóa học LOSA Observer Training 2026 là cách tiếp cận hiện đại theo mô hình Quản lý mối nguy và lỗi (Threat and Error Management – TEM), gắn kết trực tiếp giữa khai thác bay, SMS, điều tra an toàn và công tác huấn luyện.
Thông qua các bài tập tình huống thực tế, học viên được hướng dẫn nhận diện và mã hóa các thành phần cốt lõi của TEM:
- Threats: Các điều kiện hoặc sự kiện làm tăng độ phức tạp chuyến bay và có thể ảnh hưởng đến an toàn nếu không được tổ bay quản lý hiệu quả, ví dụ: thời tiết xấu, thay đổi đường cát hạ cánh, bản đồ đường lăn, sân đỗ, áp lực không lưu, áp lực công việc cao…
- Crew Errors: các hành động hoặc thiếu sót của tổ bay làm sai lệch so với phương thức khai thác tiêu chuẩn (SOP), huấn lệnh không lưu (clearance), kế hoạch khai thác hoặc kỳ vọng vận hành an toàn, ví dụ: kiểm tra chéo (cross-check), Trao đổi (briefing) chưa đầy đủ, suy giảm nhận thức chế độ hoạt động (mode awareness lapse) …
- UAS (Undesired Aircraft State): trạng thái tàu bay ngoài mong muốn, thường phát sinh từ lỗi tổ lái (crew error) hoặc từ việc không kiểm soát kịp thời diễn biến sai lệch, liên quan đến đường bay, tốc độ, cấu hình, năng lượng hoặc vị trí tàu bay …
- TEM Outcome: kết quả của quá trình quản lý Threat/Error/UAS tùy theo diễn biến thực tế của chuỗi TEM.
Học viên thảo luận tình huống TEM thực tế, phân tích Threat – Error – UAS trong môi trường khai thác bình thường.
Một case study điển hình được sử dụng xuyên suốt khóa học mô phỏng tình huống thay đổi đường cất hạ cánh (Runway) và SID trong điều kiện áp lực đường lăn (taxi pressure) và tầm nhìn thấp (low visibility). Tổ bay cập nhật hệ thống quản lý chuyến bay (Flight Management System – FMS) nhưng thực hiện trao đổi chưa đầy đủ, dẫn đến xu hướng sai lệch (deviation) sau cất cánh trước khi được kiểm soát viên không lưu (ATC) phát hiện và điều chỉnh kịp thời.
Điều đáng chú ý là khóa học không tập trung vào câu hỏi “ai sai”, mà tập trung vào “vì sao hàng rào (barrier) không ngăn được sai lệch”. Đây chính là sự chuyển dịch quan trọng từ văn hóa quy trách nhiệm sang văn hóa học hỏi và phòng ngừa.
Chất lượng quan sát quyết định chất lượng dữ liệu an toàn
Trong môi trường cockpit, chỉ một ánh mắt bất ngờ, một động tác ghi chép vội vàng hay phản ứng cơ thể thiếu kiểm soát cũng có thể khiến tổ bay cảm thấy bị đánh giá. Khi đó, hành vi khai thác sẽ không còn tự nhiên và dữ liệu LOSA sẽ có thể bị sai lệch. Vì vậy, các học viên được yêu cầu luyện tập nghiêm ngặt kỹ năng ghi chép khách quan, viết diễn tiến LOSA theo trình tự logic, tránh hoàn toàn ngôn ngữ mang tính phán xét. Những cụm từ như “tổ lái thiếu cẩn thận – crew careless”, “cơ trưởng yếu kỹ năng – captain weak” hay “thiếu tương tác – poor handling” được xác định là không chấp nhận trong viết diễn giải LOSA. Thay vào đó, quan sát viên phải mô tả bằng hành vi quan sát được và bằng chứng cụ thể.
Khóa học cũng nhấn mạnh nguyên tắc: “Chất lượng quan sát (Observation Quality) → Chất lượng dữ liệu (Data Quality) → Chất lượng ra quyết định an toàn (Safety Decision Quality)”. Một diễn giải (Narrative) thiếu logic hoặc coding không nhất quán có thể dẫn đến phân tích SMS sai lệch, kéo theo các hành động giảm thiểu rủi ro không phù hợp.
Calibration – chuẩn hóa để bảo vệ tính tin cậy của hệ thống
Bên cạnh kỹ năng quan sát, chương trình còn tập trung mạnh vào nội dung “chuẩn hóa mã dữ liệu – coding calibration”. Trong LOSA, cùng một sự kiện nhưng các quan sát viên khác nhau có thể diễn giải khác nhau nếu không có chuẩn hóa thống nhất.
Thông qua các bài tập nhóm và tình huống ngữ cảnh thực của chuyến bay, học viên phải mã hóa độc lập (independently code) Threat/Error/UAS, sau đó so sánh và hiệu chỉnh theo logic chung. Mục tiêu cuối cùng là đạt mức đồng thuận giữa các quan sát viên – ví dụ tối thiểu 80% theo chuẩn hóa nội bộ của chương trình để dữ liệu LOSA đủ tin cậy phục vụ phân tích xu hướng an toàn.
Đây là bước cực kỳ quan trọng trong bối cảnh Vietnam Airlines đang thúc đẩy quản trị an toàn dựa trên dữ liệu và tăng cường năng lực chuẩn bị cho đánh giá Risk-based IOSA. Một hệ thống SMS chỉ thực sự hiệu quả khi dữ liệu đầu vào đủ khách quan, nhất quán và phản ánh đúng thực tế khai thác.
Phiên thực hành Calibration: các observer chuẩn hóa coding nhằm bảo đảm tính nhất quán của dữ liệu LOSA.
Hướng tới văn hóa an toàn chủ động
Khép lại khóa học, thông điệp được nhấn mạnh nhiều nhất không nằm ở kỹ thuật mã hóa hay bảng hỏi (checklist), mà ở tinh thần học hỏi của toàn hệ thống. LOSA không tồn tại để “đánh giá con người”, mà để giúp tổ chức hiểu rõ cách công việc thực sự đang diễn ra trong môi trường khai thác hàng ngày.
Thông qua LOSA, các điểm yếu sẽ được phát hiện sớm hơn; các hàng rào bảo vệ yếu có thể được củng cố trước khi xảy ra sự cố; các xu hướng rủi ro có thể được chuyển hóa thành hành động huấn luyện, cải tiến quy trình và nâng cao năng lực tổ bay.
Các học viên phải hoàn thành bài thực hành Full-flight Scenario – bước đánh giá cuối cùng trước khi tham gia line observation thực tế.
Việc Ban ATCL cùng Đoàn Bay 919 chủ động xây dựng lực lượng giám sát viên LOSA được đào tạo bài bản không chỉ thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với công tác an toàn khai thác bay, mà còn cho thấy sự chuyển dịch rõ nét sang tư duy an toàn hiện đại: lấy dữ liệu làm nền tảng, lấy phòng ngừa làm trọng tâm và lấy con người làm trung tâm của mọi quyết định an toàn.
Trong ngành hàng không, an toàn không đến từ may mắn. An toàn được xây dựng từ những quan sát kỷ luật, những dữ liệu trung thực và những hành động cải tiến liên tục. LOSA chính là một trong những “phòng tuyến thầm lặng” nhưng quan trọng nhất để bảo vệ điều đó.
