Kẻ vô hình không chịu giới thiệu bản thân
Trong hàng không, gió đứt được chia thành hai dạng chính. Gió thay đổi theo chiều ngang (horizontal wind shear) xảy ra khi tàu bay di chuyển từ vùng gió này sang vùng gió khác theo phương ngang. Trong khi đó, gió thay đổi theo chiều đứng (vertical wind shear) là tình trạng nguy hiểm hơn và thường xuất hiện trong giai đoạn tiếp cận, hạ cánh.
Dù theo hướng nào, wind shear nguy hiểm nhất vẫn là khi xảy ra ở tầm thấp, trong vài trăm feet cuối cùng trước khi bánh tàu bay chạm đất – thời điểm tàu bay không còn đủ độ cao để phục hồi.
Microburst – cái bẫy ba giai đoạn
Trong số các nguyên nhân gây ra wind shear, microburst (hay còn gọi là lốc xoáy nhỏ, gió giật mạnh cục bộ, hoặc bom mưa) là một trong những hiện tượng đáng sợ nhất. Nó bắt đầu bằng một diễn biến tưởng như vô hại nhưng nhanh chóng trở thành cái bẫy mà tàu bay rất khó thoát ra.
Hãy hình dung một luồng không khí lạnh đổ thẳng xuống từ cơn dông rồi lan ra mọi hướng khi chạm mặt đất, giống như một xô nước được đổ xuống sàn nhà.
Khi tàu bay bay vào vùng microburst, giai đoạn đầu tiên là gió đối đầu (headwind), khiến tốc độ (airspeed) tăng lên. Phản xạ tự nhiên của phi công có thể là giảm lực đẩy để “bắt kịp” đường tiếp cận.
Sau đó, tàu bay đi qua tâm microburst và gặp luồng khí đẩy thẳng xuống (downdraft), khiến tốc độ hạ tăng vọt. Khi ra khỏi tâm, gió đuôi (tailwind) xuất hiện, airspeed tụt mạnh, lực nâng giảm và tàu bay mất độ cao nhanh chóng.
Toàn bộ chuỗi diễn biến có thể xảy ra trong vòng chưa đầy 50 giây. Với lực đẩy đã bị giảm từ trước, thời gian để phản ứng và phục hồi trở nên vô cùng hạn chế.
Delta Air Lines 191 tại Dallas/Fort Worth, tháng 8/1985, là một trong những thảm họa điển hình liên quan đến microburst, khiến 137 người thiệt mạng. Toàn bộ chuỗi diễn biến từ khi headwind xuất hiện đến khi tàu bay chạm đất kéo dài chưa đầy một phút. Tổ lái đã phản ứng, nhưng quá muộn. Sau thảm họa, FAA bắt buộc lắp đặt LLWAS tại các sân bay lớn của Hoa Kỳ, đồng thời các nhà sản xuất bắt đầu tích hợp hệ thống cảnh báo wind shear trực tiếp trên tàu bay.
Không chỉ là dông bão – những nguồn gốc ít ngờ tới
Nhiều phi công biết cần tránh xa dông bão. Nhưng wind shear không chỉ xuất hiện trong những hệ thống thời tiết dữ dội. Nó còn có thể đến từ những điều kiện mà bầu trời nhìn hoàn toàn trong xanh.
Gió sóng núi (mountain wave) xảy ra khi không khí bị ép qua địa hình núi, tạo ra các vùng nhiễu động (turbulence) và wind shear ngay trên đường tiếp cận, ngay cả khi không xuất hiện một đám mây nào.
Tại Việt Nam, các sân bay như Điện Biên, Đà Lạt hay Đà Nẵng đều có địa hình đặc thù, đòi hỏi phi công phải hiểu rõ những nguồn wind shear tiềm ẩn không chỉ đến từ thời tiết mà còn từ địa hình.
Một nguồn khác là nghịch nhiệt độ (temperature inversion), thường xuất hiện vào sáng sớm hoặc ban đêm, khi lớp không khí lạnh nằm dưới lớp không khí ấm hơn. Ranh giới giữa hai lớp không khí này có thể là nơi tồn tại wind shear đáng kể mà không đi kèm bất kỳ hiện tượng thời tiết nào có thể quan sát bằng mắt thường.
Đây cũng là loại wind shear có thể khiến ngay cả những phi công dày dạn kinh nghiệm bất ngờ.
Nhận ra và phản ứng – sớm, mạnh, dứt khoát
Trước mỗi chuyến bay có nguy cơ gặp wind shear, bước quan trọng nhất không hẳn nằm ở kỹ thuật mà bắt đầu từ thông tin.
Báo cáo từ các tổ bay trước, SIGMET, cảnh báo LLWAS (Low-Level Wind Shear Alert System) – hệ thống cảnh báo wind shear tầng thấp hay những thông tin trực tiếp từ đồng nghiệp vừa bay vào sân bay đó một giờ trước đôi khi có thể nói lên nhiều hơn bất kỳ bản tin thời tiết tự động nào.
Khi đang trong giai đoạn tiếp cận, ngưỡng cảnh báo cần được xác định từ trước. Nếu airspeed thay đổi quá ±10 knots mà không có lời giải thích, tốc độ hạ tăng đột ngột bất thường hoặc cảm giác điều khiển thay đổi, đó có thể là lúc cần tính đến phương án bay lại (go-around).
Không nhất thiết phải chờ đủ bằng chứng, bởi với wind shear, thời điểm có đủ bằng chứng đôi khi cũng là lúc đã quá muộn.
Khi GPWS/EGPWS phát cảnh báo “WINDSHEAR, WINDSHEAR, WINDSHEAR”, phản ứng là TOGA ngay lập tức theo quy trình: không thảo luận, không do dự, không chờ thêm một giây.
Ba chữ tóm gọn tất cả những gì cần làm: sớm, mạnh, dứt khoát.
Bầu trời không ác ý, nhưng không khoan nhượng với sự chủ quan. Wind shear là lời nhắc nhở thầm lặng về điều đó, và mỗi chuyến bay an toàn là bằng chứng rằng chúng ta đã lắng nghe.
