Nguồn gốc múa Chằn
Múa Chằn là một phần của nghệ thuật Rô-băm (Rom Rô-băm), bắt nguồn từ sử thi Riêm Kê – một “phiên bản” của sử thi Ramayana Ấn Độ. Theo dòng giao lưu văn hóa của người Khmer trong lưu vực sông Mê Kông, Rô-băm dần du nhập vào vùng đất Nam Bộ, phát triển rực rỡ vào khoảng thế kỷ 19, được dân gian hóa và trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người Khmer Nam Bộ nói chung, cộng đồng Khmer ở TP. Cần Thơ nói riêng.
Theo các nghiên cứu, ở Rô-băm hội tụ, đan xen và cộng hưởng nhiều loại hình nghệ thuật như kịch, múa, âm nhạc, tạo hình, điệu bộ và hóa trang, trong đó ngôn ngữ múa giữ vai trò chủ đạo. Rô-băm có 33 điệu múa, thể múa; riêng múa Chằn có 12 điệu, mỗi điệu mang một ý nghĩa khác nhau. Ngoài Chằn (Yeak), nội dung của vở diễn Rô-băm còn đặc tả các tích xưa về tiên, Phật, vua, chúa, hoàng tử, công chúa, Khỉ (Hanuman) hay Chim thần (Krud).
Ngày nay, múa Chằn thường được biểu diễn vào các dịp lễ tết của người Khmer như lễ cầu an (Bun Komsan Sroc), cúng ông bà (Sen Dolta), dâng y (Kathina), cúng trăng (Ok Om Bok), Tết cổ truyền (Chôl Chnăm Thmây), hoặc trong các chương trình giao lưu, sinh hoạt cộng đồng.
Mặt nạ Chằn “biết nói”
Người Khmer gọi chiếc mũ mang hình đầu các nhân vật là mão. Mão Chằn tạo hình chóp nhọn, ôm sát đầu và có phần ốp che hai bên tai, nổi bật với chi tiết hoa văn cách điệu hình ngọn lửa, xếp chồng hoặc vươn lên trên chóp và dọc theo viền mão.
Chùa Dơi (Mahatup) là điểm du lịch tâm linh nổi tiếng ở phường Phú Lợi, TP. Cần Thơ. Bao quanh ngôi chùa là một khu rừng xanh mát với hàng trăm cây sao và cây dầu cổ thụ. Ngoài hình ảnh đàn dơi treo lơ lửng trên tán cây, du khách còn có thể bất ngờ và thích thú khi bên dưới mặt đất xuất hiện 2 nhân vật Chằn và Khỉ. Trong làn nắng chiều xuyên qua rừng cây, hai nhân vật thể hiện màn so tài kịch tính, nhập tâm bằng ngôn ngữ hình thể và biểu cảm trên chiếc mặt nạ “biết nói”. Giữa không gian cổ kính của ngôi chùa, những “pho tượng sống”, những “bức tranh chuyển động” ấy mang đến trải nghiệm thị giác đầy ấn tượng cho du khách.
Trong tích truyện Riêm Kê, Chằn là nhân vật phản diện, đại diện cho cái ác, còn Khỉ tiêu biểu cho cái thiện. Chằn có diện mạo dữ tợn, tay cầm gậy, động tác múa mạnh, dứt khoát, thể hiện sự ngông cuồng và kiêu ngạo. Khỉ lại linh hoạt, mưu trí và cuối cùng khuất phục được Chằn. Trong khi đó, ở nghệ thuật điêu khắc của người Khmer, Chằn lại thường được đặt trước cổng chùa hay quanh khuôn viên chính điện nhằm bảo vệ chùa. Điều này cho thấy sự hiện diện của Chằn ở các chùa Khmer mang hàm ý Chằn đã được cải hóa, quy phục bởi đức Phật. Đây là nét đặc trưng của Phật giáo Nam tông Khmer và nghệ thuật tạo hình trong chùa Khmer ở Nam Bộ.
Bạn trẻ giữ gìn múa Chằn
Trong dịp lễ hội dâng y tết năm mới ở chùa Dơi, hóa trang thành nhân vật Chằn là em Thạch Hoàng Nhân, sinh năm 2008; nhập vai Khỉ là em Mai Tấn Lực, sinh năm 2009. Cả hai cùng cư ngụ gần chùa Dơi. Nhân có anh trai theo học múa Chằn, nên may mắn được làm quen với loại hình nghệ thuật này từ nhỏ. Đến năm học lớp 4, em bắt đầu say mê và không ngừng học hỏi từ sự truyền dạy của các sư trong chùa, dần dần thành thục động tác. Hiện em vừa đi học, vừa phụ giúp gia đình; vào các ngày cuối tuần, Nhân cùng Lực và các thành viên trong nhóm lại tập trung tập luyện, nâng cao kỹ năng múa.
Nhân chia sẻ rằng khi múa Chằn, em cảm nhận được giá trị nghệ thuật trong từng động tác và nét mặt nhân vật, luôn háo hức mỗi khi được biểu diễn cho mọi người xem, đồng thời mong muốn góp một phần nhỏ bé vào việc gìn giữ và lan tỏa nét văn hóa truyền thống đặc sắc của người Khmer.
Thượng tọa Lâm Tú Linh, Phó Trụ trì chùa Dơi, bày tỏ: “Nhiều du khách tò mò, không sợ Chằn mà còn ‘ghiền’ khi xem múa Chằn. Việc tìm hiểu và chiêm ngưỡng múa Chằn chính là chìa khóa để du khách chạm vào linh hồn văn hóa Khmer của vùng đất phương Nam. Điệu múa Chằn đang được các cháu hăng say tập luyện để di sản sống mãi với thời gian”.
Nghệ thuật Rô-băm của người Khmer ở Sóc Trăng cũ, nay thuộc TP. Cần Thơ, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2019.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
