Một buổi sáng, ba vai diễn
Có một câu hỏi tôi hay tự hỏi mỗi khi ngồi vào ghế cơ trưởng lúc sáng sớm: hôm nay mình đang là ai? Là phi công, hay là thầy giáo, hay là người quản lý? Câu trả lời thành thật nhất là cả ba – đôi khi cùng một lúc, trong cùng một ca trực.
Tôi đang đảm nhiệm vai trò Trưởng phòng Đào tạo tại Đoàn bay 919, đồng thời là giáo viên bay A320/321 và Tổ phó Tổ Kỹ thuật Khai thác. Nghe có vẻ hoành tráng, nhưng thực tế thì giống như vừa thi đấu vừa còi phạt chính mình, vừa kiêm luôn vai trò cổ động viên. Trong trường hợp này, nhiều người cho rằng “Ôm rơm nặng bụng”, nhưng tôi không hối hận, vì chính trong cái “nặng bụng” ấy, tôi đã học được nhiều nhất về văn hóa doanh nghiệp. Không phải từ sách vở, mà từ những tình huống thật, những con người thật.
Văn hóa được đo bằng áp lực
Tôi nhận thêm nhiệm vụ quản lý Phòng Đào tạo ngay khi kỳ đánh giá IOSA hàng năm sắp sửa diễn ra, và cả bộ máy phòng ban đều được chỉ đạo hoàn thiện các quy trình và tài liệu sớm nhất có thể, để phục vụ cho kỳ đánh giá này. Toàn bộ nhân viên các phòng ai cũng đang ôm ít nhất hai, ba đầu việc.
Gần 23 giờ, ngồi một mình trong phòng làm việc, tôi nhận ra điều này: đây chính là lúc văn hóa doanh nghiệp được thử thách thực sự. Không phải khi mọi thứ đang suôn sẻ, mà là khi người ta mệt, áp lực và không còn nhiều nguồn lực. Sáng hôm sau, thay vì gửi “kính mời toàn thể họp lúc…”, tôi nhắn từng người: “Em ơi, tiện thì ghé qua, mình ngồi nói chuyện chút.” Không biên bản, không bàn họp chính thức – chỉ cần cà phê và sự thành thật. Tôi trình bày thực trạng, hỏi thẳng: “Anh em thấy mình nên làm thế nào?”
Kết quả vượt mong đợi. Không ai từ chối. Mọi người tự nguyện phân chia phần việc theo đúng thế mạnh của mình, tinh thần trách nhiệm rất cao. Đó là lần đầu tiên tôi thực sự cảm nhận được sức mạnh của văn hóa tôn trọng và lắng nghe – không xuất phát từ quy trình hay văn bản, mà từ cách người ta đối xử với nhau trong lúc khó nhất.
Trong hàng không, chúng tôi có khái niệm CRM – Crew Resource Management: nghệ thuật làm việc nhóm trong môi trường áp lực cao. Tôi đã mang triết lý ấy ra khỏi buồng lái. Với các đồng nghiệp phi công kiêm nhiệm trong tổ Kỹ thuật khai thác, tôi giữ nguyên tắc: ý kiến chuyên môn không có thứ bậc. Một giáo viên trẻ từng thẳng thắn chỉ ra rằng một phần tài liệu đào tạo chưa phản ánh đúng quy trình hiện hành. Anh ấy nói được, nghĩa là anh ấy cảm thấy an toàn đủ để nói. Chúng tôi đã sửa và tài liệu ấy tốt hơn cho toàn bộ học viên về sau.
Ba đề xuất cho môi trường làm việc văn minh hơn
Thứ nhất, mô hình “Briefing ngắn – Kết nối dài”. Phi công kiêm nhiệm không ngồi cùng văn phòng mỗi ngày. Lịch bay rải rác, có tháng gặp nhau một lần trong cuộc họp chính thức. Khoảng trống ấy tạo ra “khoảng trống thông tin” – những vấn đề nhỏ không được chia sẻ kịp thời, tích tụ thành bất cập lớn hơn. Tôi đề xuất thay thế họp hành dài lê thê bằng buổi cập nhật trực tuyến 20–30 phút mỗi hai tuần, tập trung vào ba câu hỏi: Tuần vừa rồi có gì đáng chú ý? Đang gặp khó khăn gì cần hỗ trợ? Tuần tới cần phối hợp điều gì? Mô hình này, sau khi thí điểm trong nhóm KTKT, đã giúp anh em – những người ít thời gian họp hành nhất – lại tham gia đều đặn nhất, vì nó ngắn gọn và thực chất.
Thứ hai, “Góc nói thật” – kênh phản hồi phi chính thức. Hàng không có hệ thống báo cáo an toàn tự nguyện, nơi ai cũng có thể báo cáo sự cố mà không sợ bị kỷ luật, vì thông tin an toàn quan trọng hơn truy cứu trách nhiệm. Tôi muốn áp dụng triết lý tương tự trong quản lý: một kênh nội bộ đơn giản – nhóm chat hoặc hòm thư ý kiến – nơi anh em thoải mái chia sẻ điều mà trong cuộc họp chính thức khó nói: quy trình nào đang gây khó khăn, tài liệu nào cần cập nhật, hay đơn giản là cảm giác đang bị quá tải. Điều kiện tiên quyết: mọi phản hồi đều phải được hồi âm Không có gì làm người ta nản lòng hơn là cảm giác nói vào thinh không.
Thứ ba, ghi nhận công sức lao động – minh bạch và kịp thời. Đây có lẽ là điều tôi muốn nói thẳng nhất. Các nhân viên phòng, bao gồm cả phi công kiêm nhiệm, đang gánh khối lượng công việc không nhỏ, nhưng đôi khi sự ghi nhận chưa tương xứng, không phải về vật chất, mà về mặt văn hóa: ai biết mình đang làm gì, ai trân trọng điều đó? Đề xuất của tôi rất đơn giản: một bản cập nhật ngắn hàng tháng gửi toàn đội, nêu rõ đóng góp cụ thể của từng người. Chỉ cần một câu công nhận kết quả làm việc cũng đủ để người ta cảm thấy công sức của mình được nhìn thấy. Đó là liều thuốc rẻ tiền nhất nhưng hiệu quả nhất để giữ ngọn lửa nhiệt huyết.
Giữ lửa – và tại sao điều đó quan trọng
Tôi thường được hỏi: “Anh làm nhiều vai như vậy không mệt sao?” Mệt chứ. Rất mệt. Nhưng tôi học được từ nhiều năm bay rằng mệt mỏi và mất lửa là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Mệt thì nghỉ được, còn mất lửa mới nguy hiểm – vì khi ngọn lửa tắt, người ta không còn nhìn thấy ý nghĩa trong những việc mình làm.
Ngọn lửa của tôi được nuôi dưỡng bởi những điều nhỏ: một học viên nhắn tin sau chuyến bay kiểm tra nói bài giảng của thầy đã giúp em xử lý tình huống bất ngờ; một đồng nghiệp nhắn “ông ơi, tài liệu lần này dễ hiểu hơn nhiều đấy”; hay đơn giản là khoảnh khắc máy bay cất cánh trong bình minh và bầu trời trải dài trước mắt – nhắc nhở rằng đây là công việc tôi đã chọn, và tôi chọn tiếp tục chọn nó mỗi ngày.
Văn hóa doanh nghiệp, với tôi, không phải những điều lớn lao trừu tượng. Nó là cách tôi nói chuyện với đồng nghiệp buổi sáng trước khi ai kịp uống xong ly cà phê. Nó là quyết định dừng lại lắng nghe khi một anh em muốn chia sẻ điều gì đó, dù lịch đang dày đặc. Nó là sự kiên nhẫn giải thích lần thứ ba một quy trình cho học viên, thay vì thở dài bảo “nhìn vào tài liệu mà đọc.” Những lựa chọn nhỏ như vậy, được thực hiện nhất quán ngày qua ngày bởi từng người trong chúng ta – đó chính là nền móng của một văn hóa doanh nghiệp thực sự.
Trong hàng không có quy tắc vàng: mọi chuyến bay đều phải hạ cánh an toàn. Nhưng hành trình xây dựng văn hóa doanh nghiệp thì không có điểm hạ cánh – đó là chuyến bay liên tục, đòi hỏi sự tỉnh táo và cam kết không ngừng từ tất cả chúng ta. Bởi chúng ta không chỉ vận chuyển hành khách từ điểm A đến điểm B. Chúng ta đang mang theo hình ảnh và niềm tự hào của một Hãng hàng không Quốc gia trên bầu trời thế giới.
