Tháng 7 về, nắng Quảng Trị vẫn gay gắt như lửa đốt. Tôi đặt chân đến mảnh đất miền Trung đầy gió Lào và cát trắng với một tâm thế vừa háo hức, vừa trĩu nặng. Hai địa danh trong hành trình – Thành cổ Quảng Trị và cầu Hiền Lương – đã để lại trong tôi những cảm xúc không thể gọi tên, những khoảng lặng khiến một người trẻ như tôi phải cúi đầu trước lịch sử.
* Thành cổ Quảng Trị – Mỗi tấc đất là một linh hồn*
Đứng trước Thành cổ Quảng Trị hôm nay, tôi chỉ thấy một quảng trường rộng, cỏ xanh mướt, và đài tưởng niệm sừng sững giữa trời. Ít ai ngờ rằng, dưới mỗi ngọn cỏ kia là máu, là xương, là tuổi hai mươi của hàng vạn người lính đã nằm lại trong 81 ngày đêm đỏ lửa năm 1972.
Tôi lặng người khi nghe hướng dẫn viên kể: “Mùa hè năm ấy, mỗi ngày nơi đây hứng chịu hơn 8.000 quả bom đạn. Lượng bom pháo Mỹ ném xuống Thành cổ tương đương sức công phá của 7 quả bom nguyên tử ném xuống Hiroshima”. Cả tòa thành rộng chưa đầy 3km² ấy đã bị san phẳng. Sau chiến dịch, không một viên gạch nào còn nguyên vẹn, không một bóng cây nào sống sót.
Điều khiến tôi ám ảnh nhất không phải là những con số, mà là câu chuyện về những người lính trẻ. Họ hầu hết chỉ 18, 20 tuổi. Nhiều người là sinh viên Đại học Tổng hợp, Đại học Xây dựng, Bách Khoa… xếp bút nghiên lên đường “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”.
Tôi dừng thật lâu trước Bức thư của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh gửi cho vợ và mẹ trước khi vào Thành cổ:
“Quảng Trị, ngày 11/9/1972
Toàn gia đình kính thương!… Con đi, mẹ ở lại trăm tuổi bạc đầu. Coi như con lúc nào cũng nằm bên mẹ… Nếu con hy sinh, mẹ hãy xem như con vẫn sống mãi trong lòng mẹ… Em yêu thương! Anh ra đi với niềm tin chiến thắng. Nếu anh không về, em hãy nuôi con thay anh…”
Đọc đến đây, tôi đã khóc. Người lính ấy mới 22 tuổi. Anh biết mình đi là “một đi không trở lại”, nhưng vẫn chọn ra đi vì hai tiếng “Tổ quốc”. Phía sau anh là mẹ già tóc bạc ngóng con bên bậu cửa, là người vợ trẻ ôm con thơ chờ chồng trong nước mắt. Họ không có một nấm mồ riêng. Các anh đã hòa vào lòng đất mẹ Quảng Trị, để cái tên “cối xay thịt” trở thành khúc tráng ca bất tử.
Tôi chợt hiểu, hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng những gì. Đó là bữa cơm mẹ nấu dở dang, là lời hẹn ước chưa kịp thành đám cưới, là giấc mơ giảng đường đại học mãi mãi khép lại ở tuổi 20. Thành cổ không chỉ là di tích. Thành cổ là một “nghĩa trang không bia mộ”, là bản hùng ca viết bằng máu của lòng yêu nước.
* Cầu Hiền Lương – “Nỗi đau chia cắt” dài hai mươi năm*
Rời Thành cổ, chúng tôi đến cầu Hiền Lương bắc qua sông Bến Hải. Cây cầu chỉ dài 178m nhưng đã từng là vết cứa sâu trong tim dân tộc suốt 21 năm. Sau Hiệp định Genève 1954, cầu Hiền Lương trở thành giới tuyến quân sự tạm thời, chia cắt đất nước thành hai miền Nam – Bắc.
Tôi đứng lặng giữa cầu, một bên sơn màu xanh, một bên sơn màu vàng. Chính tại nơi này, đồng bào hai bờ đã phải dựng “chòi canh”, dùng loa phóng thanh đấu với nhau mỗi ngày. Mẹ không thể sang thăm con, vợ không thể đến với chồng, chỉ cách một dòng sông mà như xa nghìn trùng.
Hướng dẫn viên kể về những cuộc “chọi cờ”, “chọi loa”, “chọi màu sơn cầu”. Miền Bắc sơn cầu màu xanh, miền Nam lại sơn lại màu nâu. Cứ thế, cây cầu đổi màu hàng chục lần, như chính nỗi khát khao thống nhất không bao giờ tắt. Đau đớn nhất là hình ảnh những gia đình ly tán: bà mẹ miền Nam đêm đêm ra bờ sông nhìn về phía Bắc khóc gọi tên con tập kết, người vợ miền Bắc ôm tấm áo cũ của chồng chờ ngày đoàn tụ.
Chiến tranh đã đi qua, cầu Hiền Lương nay được phục dựng, sơn hai màu xanh – vàng như một minh chứng. Đứng đây, tôi mới thấm thía hết giá trị của hai chữ “thống nhất”. Cái giá của nó là hơn 3 triệu đồng bào đã ngã xuống, là 21 năm nước mắt mẹ chờ con, vợ chờ chồng.
Rời Quảng Trị, câu hỏi cứ day dứt mãi trong tôi: “Mình đã sống xứng đáng với sự hy sinh của cha anh chưa?”
Thế hệ chúng tôi may mắn sinh ra trong hòa bình. Chúng tôi không phải nếm trải cảnh bom rơi, đạn lạc, không phải chịu cảnh chia ly màu da, sắc áo. Nhưng chính vì thế, chúng tôi càng phải có trách nhiệm. Trách nhiệm sống tử tế, sống cống hiến, để máu xương của các anh không trở nên vô nghĩa.
Tôi nhớ mãi hình ảnh bát hương đặt trên bờ sông Thạch Hãn. Mỗi năm, người dân thả hoa đăng để tưởng nhớ những người lính đã nằm lại dưới dòng sông. Anh “đi” để lại mẹ già, để lại vợ trẻ, để lại cả những ước mơ còn dang dở. Nhưng anh đã “về” trong dáng hình đất nước. Tổ quốc hôm nay có tên của anh.
Cầu Hiền Lương đã nối liền một dải. Thành cổ Quảng Trị đã hồi sinh từ tro tàn. Nhưng bài học về giá trị của hòa bình, của thống nhất, của tình yêu nước sẽ còn mãi. Là một người trẻ, tôi tự hứa sẽ sống sao cho “xứng đáng với Việt Nam”, như lời nhà thơ Tố Hữu từng viết.
Xin được cúi đầu tri ân những người đã ngã xuống. Các anh không mất. Các anh hóa thành hồn thiêng sông núi, để chúng tôi hôm nay được sống trong bình yên và có quyền mơ về “chân trời mới”.
Chuyến đi về Thành cổ Quảng Trị và cầu Hiền Lương khiến tôi hiểu sâu sắc rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng máu, bằng nước mắt và những chia ly không thể đo đếm. Là một chiến binh Sen Vàng của Vietnam Airlines, tôi càng thấm thía trách nhiệm sống xứng đáng với cha anh. Mỗi chuyến bay cất cánh an toàn, mỗi suất ăn đảm bảo an toàn chất lượng đến với hành khách chính là “trận địa” của tôi thời bình. Tôi sẽ giữ trọn tinh thần người lính: kỷ luật, tận tâm, không ngại khó khăn để phục vụ, để cống hiến. Bởi tôi tin, góp sức xây đất nước giàu đẹp, lan tỏa hình ảnh Việt Nam thân thiện với bạn bè năm châu cũng chính là cách tiếp nối khúc tráng ca mà thế hệ cha anh đã viết nên.
Quảng Trị, tháng 07 năm 2025
Một nén tâm hương cho những người nằm lại.
