Những cánh đồng muối trắng…
Cư trú trên mảnh đất vốn là cái nôi của nền văn hóa cổ Sa Huỳnh, nhiều thế hệ người Việt của làng Tân Diêm hiện nay đã kế thừa và phát huy kỹ thuật làm muối bằng nhiều cách thức khác nhau: kết tinh độ mặn của nước biển trên nền đá; nấu nước biển lấy muối bằng nồi đất; phơi nước biển phân tán và kết tinh thành muối trên nền ruộng nại (từ địa phương nói về vùng đất bằng phẳng ven biển có thể dẫn nước mặn vào).
Dân nại dại lắm ai ơi
Trời mát vào ngồi, trời nắng ra phơi.
Câu ca dao trên đồng muối Sa Huỳnh như lời tự trào của diêm dân về nỗi nhọc nhằn với nghề. Cứ vào khoảng tháng giêng đến tháng 7 âm lịch hằng năm, người làm muối bắt đầu đắp đê dẫn sóng, đưa nước biển vào ruộng nại – nơi được đầm bởi nhiều lớp đất sét, phía trên rải cát biển rửa rạch, ngâm nước biển để tăng độ kết lắng và độ đậm đặc. Sau 5 – 7 ngày, khi nước biển trên ruộng đã bốc hơi và cô đặc, người ta bắt đầu đưa lên trảng để kết tinh. Nhìn từ trên cao, cánh đồng muối lúc này như tấm gương khổng lồ trắng xóa, lặng lẽ phản chiếu mây trời và bóng hình nhẫn nại của diêm dân.
Dưới cái nắng gay gắt miền Trung, những hạt nhỏ li ti hình thành được gọi là “muối rụng trứng bướm”. Khi lớp muối đã dày lên và xốp dần gọi là “muối hoa/ hoa muối” – loại cho vị dịu hơn và ngọt hậu. Cuối cùng, muối đông kết thành những hạt to và trắng như những hạt ngọc thu lấy từ đại dương. Lúc này, họ bắt đầu dùng trang cào dồn lại thành từng đụn muối, dùng quang gánh để vận chuyển về kho cất giữ.
Nghề làm muối, thoạt nhìn tưởng đơn giản, nhưng song hành cùng với đó là cả một kho tri thức dân gian về nắng gió, thời tiết và con nước ngoài đại dương được tích lũy qua nhiều thế hệ diêm dân. Bởi khi hạt muối đã kết tinh trắng xóa trên đồng, nếu “ông Trời không thương làm đổ trận mưa rào”, thì công lao khó nhọc bấy lâu của diêm dân cũng đổ về với biển.
… nơi gió biển Sa Huỳnh
Vào những lúc nguồn muối trở nên khan hiếm, không ít lần trong quá khứ, Sa Huỳnh từng đón những tộc người đến từ cao nguyên phía Tây, họ đi bằng voi, bằng ngựa, hoặc bằng đôi chân rắn rỏi quen vượt núi băng rừng… Khi trở về, đoàn lữ hành trĩu nặng với gùi muối trên lưng cùng những bước chân phấn khích trên con đường rời biển trở về với bản làng. Có được muối, họ sẽ để dành một ít “muối cữ” trong chiếc gùi thiêng, phòng khi đau ốm; dùng cho những món ăn thường nhật; dùng để dẫn dụ bầy trâu hoang thả rông trong rừng sâu trở về, để dâng cúng thần linh… và dùng để chấm lên môi đứa trẻ trong nghi lễ thổi tai mang đậm bản sắc tộc người.
Đến với Sa Huỳnh vào trung tuần tháng 7 âm lịch hàng năm, bạn sẽ có dịp đắm mình vào không khí lễ hội, khi diêm dân tổ chức lễ tế tổ nghề muối. Nghi lễ quan trọng nhất trong năm tri ân vị tổ nghề diễn ra với đầy đủ nghi thức cúng tế. Sau đó là những hoạt động trình diễn dân gian như hát tuồng, hát bả trạo… mang lại nhiều cơ hội kết nối. Bên cạnh đó, cùng với quá trình nước biển kết đọng thành hạt muối, nhiều nghi lễ khác cũng được diêm dân thực hiện như cúng ruộng muối, cúng đầu vụ,… cầu nắng thuận để muối kết tinh thành hạt lớn, cho thấy sự phụ thuộc sâu sắc của nghề muối vào điều kiện tự nhiên, thời tiết và niềm tin dân gian của cộng đồng.
Trên cung đường tìm hiểu nghề muối, bạn hãy ghé thăm Gò Cỏ – điểm du lịch cộng đồng mang lại những trải nghiệm ấn tượng trong không gian sống của ngôi làng ven biển. Nét dân dã, mộc mạc, sự chân tình của người dân sẽ luôn đong đầy trong hành trình khám phá nét đặc trưng của nền ẩm thực bản địa. Đặc biệt, hãy dành cho mình cơ hội một lần đi trên con đường đá cổ, cùng người dân trải nghiệm cách thức làm muối của họ trên nền đá bazan, như cách những cư dân của nền văn hóa cổ đã làm từ hàng ngàn năm trước; và tự tay làm cho mình một ít hoa muối biển như món quà lưu niệm mang về. Đó cũng là dịp bạn chạm vào một kỹ thuật làm muối độc đáo trong không gian Đông Nam Á.
Cùng trong không gian ấy, những dấu tích của nền văn hóa cổ Sa Huỳnh – Champa quanh khu vực đầm An Khê, hệ thống giếng cổ, bi ký của của người Chăm, những di chỉ khảo cổ học nổi tiếng như Phú Khương (xã Khánh Cường), Long Thạnh, Thạnh Đức, hay Nhà trưng bày Văn hóa Sa Huỳnh (phường Sa Huỳnh) với nhiều di vật lịch sử: chum, vò, nồi, chân đèn, chân cà ràng, hạt mã não, khuyên tai… sẽ làm phong phú thêm hành trang cho chuyến đi của bạn trong dịp đến xứ sở đầy nắng và gió – Sa Huỳnh.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
