“Kết” lụa vàng trên miệng chảo
Tôi đến làng nghề tàu hũ ky Mỹ Hòa khi bóng tối còn đặc quánh trên sông Cái Vồn, nhưng vẫn cảm nhận rõ hơi nóng từ hệ thống lò hầm. Thứ nhiệt lượng ẩm ướt, nồng đượm mùi đậu nành chín tới phả ra từ hàng chục chiếc chảo gang đang nghi ngút bốc khói, nơi làng nghề có hơn 30 hộ và mỗi ngày sản xuất khoảng 3 tấn sản phẩm phục vụ thị trường.
Ở đây, thời gian được đo bằng nhịp ngưng đọng của những màng protein trên miệng chảo. Để có được những tấm tàu hũ ky mịn màng và óng ả, hạt đậu nành phải trải qua hành trình nhọc nhằn, bắt đầu từ khâu xay vắt lấy phần nước cốt tinh túy nhất. Bí quyết thực sự nằm ở ngọn lửa âm ỉ dưới đáy lò. Người thợ Mỹ Hòa không dùng nhiệt độ cao để ép chín, mà dùng sức nóng để “dụ” những tinh chất béo nhất, thơm nhất nổi lên bề mặt. Tôi dán ánh nhìn vào bề mặt chảo, chứng kiến sự kiên nhẫn của các nghệ nhân khi họ canh chừng từng chuyển động nhỏ của lớp váng đậu. Qua cảm quan hàng chục năm, họ biết chính xác khi nào tấm váng đủ độ chín để nhấc ra.
Khoảnh khắc ấy diễn ra thoắt cái. Một thanh tre nhỏ lướt nhẹ quanh rìa chảo, rồi bằng động tác khéo léo, người thợ nhấc bổng tấm váng lên. Trong ánh đèn nhập nhoạng quyện cùng hơi nước mịt mù, tấm tàu hũ ky hiện ra mỏng manh, óng ánh và mềm mại như dải lụa vừa rời khung dệt. Tôi đưa máy ảnh lên, cố bắt lấy khoảnh khắc những giọt mồ hôi lăn dài trên gương mặt người thợ. Họ làm việc bên những “hố nhiệt” thực sự, nơi sức nóng từ lò hầm luôn phả lên hừng hực.
Mỗi tấm “lụa” vàng được vắt lên sào tre ngay phía trên miệng chảo để tiếp tục tận dụng hơi nóng làm ráo, tạo nên “rừng lụa” vàng rực trong không gian đầy hư ảo của xưởng. Nghề này không có chỗ cho sự vội vã, mỗi phiến “lụa” thành hình là kết quả của sự nhẫn nại cùng niềm đam mê của những đôi tay đã quen với việc tiếp xúc trực tiếp với hơi nóng gắt gao. Nhìn cách họ nâng niu từng tấm váng đậu, tôi hiểu rằng ngoài việc mưu sinh, đối với họ còn là sự tận hiến thầm lặng để giữ cho ngọn lửa của làng nghề trăm năm qua.
Danh phận mới cho những người “ăn cơm đứng”
Với người dân làng nghề Mỹ Hòa, danh hiệu Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia được trao vào tháng 4 năm 2023 là một sự kiện trọng đại, ghi nhận cho những nhọc nhằn trăm năm của cư dân làng nghề. Đã bao đời nay, người thợ nơi đây vẫn tự trào về mình bằng cái cụm từ nghe vừa lạ, vừa thương: nghề “ăn cơm đứng”. Bởi lẽ, từ khi bắt đầu nhóm lửa lò hầm cho đến khi nhấc tấm váng đậu cuối cùng ra khỏi chảo, người thợ gần như không có lấy một giây ngơi nghỉ để ngồi xuống. Chỉ cần lơ là một nhịp, màng đậu sẽ quá lửa mà hỏng ngay. Vậy nên bữa cơm của những người thợ Mỹ Hòa diễn ra ngay bên cạnh những chiếc chảo nghi ngút khói, tay bưng chén cơm, mắt vẫn dán chặt vào lớp màng đậu đang dần ngưng tụ trên mặt chảo.
Những người “ăn cơm đứng” ấy dù cực nhọc là vậy, nhưng chưa bao giờ để tắt lửa bên dòng Cái Vồn. Đứng trước những “hố nhiệt” hôm nay, tôi thấy có cả những nghệ nhân tóc đã bạc màu cùng những gương mặt trẻ măng với những đôi tay thanh tân nhưng thao tác đã vô cùng thuần thục. Di sản sống động trong sự truyền nối giữa các thế hệ. Có những gia đình 3, 4 đời gắn bó với chiếc chảo gang, coi mùi đậu nành chín và hơi nóng lò hầm như một phần máu thịt. Chính sự kiên trì bám trụ đó đã biến những miếng tàu hũ ky bình dân thành một biểu tượng văn hóa bản địa đặc sắc của tỉnh Vĩnh Long.
Giờ đây, khi bước ra khỏi không gian xưởng nấu chật hẹp và nóng bức, những “tấm lụa vàng” Mỹ Hòa đã mang một danh phận mới. Chúng đi khắp mọi miền đất nước, hiện diện sang trọng trong những thực đơn cao cấp, mang theo câu chuyện về sự cần lao của người thợ miền Tây. Danh hiệu Quốc gia là một cột mốc, nhưng niềm vui lớn nhất của người dân Mỹ Hòa là mỗi sáng mai thức dậy, dòng sông Cái Vồn vẫn chứng kiến những sào tre trĩu nặng “lụa” vàng và những lò hầm vẫn ngày đêm đỏ lửa.
Tôi rời làng nghề khi nắng đã lên cao, nhìn lại “rừng lụa” đang óng ánh trong nắng, lòng thầm cảm phục những con người đã chọn đứng suốt một đời để dệt nên vẻ đẹp cho di sản quê hương.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
