Trên triền dốc cheo leo của những dãy núi trùng điệp, nơi sương giăng mờ ảo và hoa mận trắng nở rộ mỗi độ xuân về, hình ảnh những chú ngựa thồ với những gùi hàng nặng trên lưng, cần mẫn bước trên lối mòn đã trở thành biểu tượng của vùng cao phía bắc Việt Nam.
Chứng nhân lịch sử tại miền biên viễn
Ngựa không chỉ là vật nuôi, chúng là người bạn tri kỷ, là phương tiện sinh kế và là biểu tượng của tinh thần kiên cường, bền bỉ, là chứng nhân cho lịch sử di dân, giao thương và sự thích ứng trước điều kiện tự nhiên khắc nghiệt mà đồng bào các dân tộc vùng cao đã hun đúc qua hàng thế kỷ. Ngựa thồ vùng cao có sức chịu đựng tốt, bước chân vững chắc, đặc biệt thích nghi với việc di chuyển trên các dốc đá và đường đất trơn trượt. Trước khi có hệ thống đường bộ hiện đại, các tuyến đường mòn là những huyết mạch giao thương quan trọng nhất, là minh chứng sống động nhất cho sự tồn tại và phát triển của kinh tế vùng cao. Chính những chú ngựa thồ với bản năng vượt địa hình và sức bền đáng kinh ngạc, đã trở thành cầu nối giữa các bản làng heo hút với thế giới bên ngoài.
Trong lịch sử, hình ảnh đoàn ngựa thồ không chỉ xuất hiện trong đời sống thường nhật mà còn gắn liền với những câu chuyện về sự hưng thịnh của các thế lực phong kiến miền núi. Những chú ngựa đã vận chuyển lương thực, vũ khí và những vật phẩm quý giá, cùng con người tạo nên những con đường mòn xuyên biên giới, trở thành chứng nhân thầm lặng cho biết bao biến cố và đổi thay ở vùng biên viễn.
Với đồng bào vùng cao, ngựa là tài sản lớn. Chúng cõng trên lưng những bao ngô, bao lúa nặng trĩu từ nương rẫy về nhà, thồ củi, gùi phân lên nương. Tại những phiên chợ vùng cao, hình ảnh những chú ngựa lững thững chở sản vật xuống núi, len lỏi qua dòng người tấp nập là một nét văn hóa độc đáo. Chúng mang theo hương vị của núi rừng, mang theo ước mơ no đủ, và cả những thông điệp giao duyên, kết nối. Sự gắn bó giữa ngựa và con người vùng cao là một mối quan hệ cộng sinh tự nhiên. Đồng bào vùng cao chăm sóc ngựa bằng tình cảm sâu sắc, như là sự đền đáp cho những cống hiến thầm lặng của “những người bạn của bản làng”. Họ hiểu rõ tính nết từng con ngựa, nơi nào chúng sợ hãi, lúc nào chúng mệt mỏi. Sự gắn bó ấy sâu sắc đến mức ngựa đã hóa thành biểu tượng, thành địa danh (như Si Ma Cai: chợ ngựa mới, dốc Thẩm Mã: kiểm tra sức ngựa …), đi vào tiềm thức và tâm linh của người dân bản địa.
Tinh thần thượng võ và nét đẹp văn hóa
Cũng như cây khèn, hũ rượu ngô hay những bộ váy thổ cẩm, ngựa đã trở thành một đặc điểm văn hóa của đồng bào vùng cao. Trong các phiên chợ dịp Tết ở Mèo Vạc (Tuyên Quang), tiếng vó ngựa còn vang lên trước cả tiếng khèn, như báo hiệu rằng cuộc tụ họp lớn đang bắt đầu. Những bé trai người Mông từ nhỏ đã biết giữ dây cương, biết cách giữ thăng bằng trên lưng ngựa. Việc cưỡi ngựa không chỉ là kỹ năng, mà là truyền thống nối tiếp qua nhiều thế hệ, như cách giới thiệu bản sắc của mình với du khách bốn phương. Nếu như ở đời sống thường nhật, ngựa thồ là sự nhẫn nại, thì trong các lễ hội truyền thống, chúng lại hóa thân thành biểu tượng của tinh thần thượng võ, của sự tự do và phóng khoáng.
Nổi bật nhất phải kể đến lễ hội đua ngựa ở Bắc Hà (Lào Cai) vào dịp tháng 6 hàng năm. Điều độc đáo của những cuộc đua này là những “kỵ sĩ” lại chính là những nông dân, hằng ngày gắn bó với nương rẫy, còn “chiến mã” là những chú ngựa thồ hàng quen thuộc. Lễ hội này là một hình thức bảo tồn bản sắc văn hóa độc đáo, nơi ngựa thồ được cởi bỏ gánh nặng, trở thành anh hùng, là linh hồn của ngày hội, thu hút hàng ngàn người tham gia và cổ vũ. Cuộc đua diễn ra không có yên cương cầu kỳ, thậm chí không bàn đạp chân, chỉ có dây thừng bện làm cương, và người cưỡi phải dùng đôi chân kẹp chặt vào thân ngựa, cùng nhau băng băng trên đường đua với tốc độ đáng kinh ngạc. Hình ảnh ấy không chỉ thể hiện tài nghệ cưỡi ngựa xuất sắc mà còn là sự hài hòa tuyệt đối giữa người và vật, một minh chứng cho sự gắn bó và thấu hiểu lẫn nhau qua quá trình lao động. Đua ngựa không chỉ là một trò chơi thể thao mà còn là dịp để bà con thể hiện sức mạnh, lòng quả cảm, tinh thần đoàn kết. Chính vì thế, du khách có mặt tại lễ hội không chỉ xem một cuộc đua, mà đang chứng kiến một phần tính cách tập thể đã được nuôi dưỡng qua thời gian. Tiếng khán giả hò reo, tiếng vó ngựa nện xuống đường đua, nụ cười của người cưỡi ngựa đã góp phần làm nổi bật bản sắc của vùng cao phía Bắc.
Vó ngựa thồ, từ một phương tiện sinh tồn, đã trở thành biểu tượng vượt thời gian về sự kiên cường, về tình bạn thủy chung giữa người và vật, đồng thời là một di sản văn hóa sống động, không ngừng kể những câu chuyện về miền sơn cước.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
