Kinh thành Thăng Long nằm giữa những dòng nước, mặt phía đông trông ra sông Cái, tức sông Hồng. Trấn giữ phía đông này là ngôi đền quan trọng bậc nhất: đền Bạch Mã. Đây là ngôi đền sớm nhất trong “Thăng Long tứ trấn”, bốn đền thờ các vị phúc thần của kinh đô nước Đại Việt trong chiều dài nghìn năm hình thành và phát triển. Mặc cho bao nhiêu biến thiên của lịch sử làm đổi thay thành quách, sông ngòi, ngôi đền Bạch Mã thờ thần Long Đỗ vẫn giữ lại khoảng bình yên thâm nghiêm giữa lòng phố cổ.
Nơi huyền thoại trở thành dấu vết
Trước cả khi thành Thăng Long được đắp, ngôi đền thờ thần Long Đỗ đã ngự trị ở ven dòng sông Tô Lịch, phía đông thành Đại La từ thế kỷ 9, khi viên quan cai trị của nhà Đường là Cao Biền lập nên để thờ vị thần này. Truyền thuyết nổi tiếng nhất kể về việc sau khi định đô ở Thăng Long, vua Lý Thái Tổ đắp thành cứ bị đổ. Vua đến đền thờ thần Long Đỗ cầu khấn thì một con ngựa trắng xuất hiện từ trong đền đi ra. Vua cho xây theo dấu chân ngựa và quả nhiên xây được thành, sau đó vua cho đổi tên đền là Bạch Mã.
Đây cũng là khu vực có chợ đông đúc bậc nhất thuộc phường Giang Khẩu, tức cửa sông Tô đổ ra sông Hồng, đã từng được kể tới trong các cuốn sách ghi lại các sự tích thần bí Việt điện u linh và Lĩnh Nam chích quái từ thế kỷ 14: “Đầu thời Lý, vua Thái Tông cho mở phố chợ về cửa Đông, hàng quán chen chúc sát tới tận bên đền”. Qua nhiều triều đại, nhiều sắc phong của các vị vua đều tôn thần chủ đền Bạch Mã là vị thần linh thiêng nhất ở kinh đô, là “đô quốc thành hoàng đại vương”, có tên Quảng Lợi vương hay Long Đỗ thần.
Hiện nay, ngôi đền nằm ở số 76 phố Hàng Buồm, cạnh ngã tư với phố Hàng Giầy, ở trung tâm sôi động nhất của không gian du lịch văn hóa Hà Nội. Phố Hàng Buồm từng tập trung đông người Hoa đến định cư và làm ăn buôn bán, do nằm ở vị trí cửa ngõ phía đông kinh kỳ. Cho đến cuối thế kỷ 19, ở đây vẫn là khu vực cửa sông Tô Lịch với dòng sông chảy ở phía sau đền Bạch Mã, nay là phố Nguyễn Siêu. Điều ấy cho thấy sự quan trọng của vị trí ngôi đền từ xưa đến giờ.
Chốn linh thiêng giữa mộc mạc đời sống
Ngôi đền có dạng nội công ngoại quốc, giáp hai mặt phố, phía tây là phố Hàng Giầy được bao bọc kín đáo, phía nam có cổng chính nhìn ra phố Hàng Buồm đông đúc, có một khoảng sân hẹp liền vỉa hè để du khách có không gian chuẩn bị bước vào. Cổng chính hay nghi môn có dạng một tòa tiền đường ba gian hai chái và thêm hai cổng ngách, trên cửa chính giữa là bức đại tự “Bạch Mã tối linh từ” – ngôi đền linh thiêng nhất. Nghi môn có hình thức giản dị, hòa nhập với đường nét quen thuộc của những ngôi nhà truyền thống ở khu phố cổ, vì thế du khách không có cảm giác bị áp chế xa cách như khi nghĩ về đền đài vốn có. Đền Bạch Mã cũng như hình ảnh Hà Nội xưa, mộc mạc và ấm cúng, như hồn vía một không gian văn hóa đậm chất cộng đồng phường hội.
Nhưng bước chân vào trong sân đền, sự nghiêm cẩn chi phối cảm giác du khách. Nối nghi môn với đại bái (tòa điện chính) là một phương đình dạng trùng thiềm tám mái giữa hai khoảng sân nhỏ hai bên, tạo ra cấu trúc mở giữa khuôn viên đóng kín. Tòa phương đình mang dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn có ảnh hưởng của lối kết cấu gỗ đạo quán Hoa kiều với những trụ đỡ tàu mái dạng hệ củng ba phương, bên dưới là phần gỗ được tạo hình búp sen chúc xuống. Sự giao thoa tín ngưỡng trong khu vực chung sống giữa cộng đồng người Việt và cư dân gốc Hoa lý giải cho sự ảnh hưởng về mặt không gian kiến trúc.
Vẻ đẹp của sự nghiêm cẩn
Những họa tiết đặc rỗng trên các cánh cửa và tường hoa lại đậm nét Việt khi có những họa tiết hoa chanh và đặc biệt là đôi phỗng gỗ mang dấu ấn bản địa đậm nét. Trung tâm của ngôi đền là bức tượng ngựa trắng ở tòa đại bái và thần Long Đỗ ở tòa cung cấm. Pho tượng ngựa trắng (Bạch Mã) bằng gỗ đặt trên hệ giá có bánh xe, cùng hai bên là đôi hạc đứng trên rùa, kiệu thờ và bộ bát bảo (vũ khí) được bài trí uy nghi. Pho tượng thần Long Đỗ mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ 17, xét theo văn bia khắc năm Chính Hòa thứ 8 (1687) về việc tu sửa đền năm trước đó.
Pho tượng cao 107cm, bệ cao 12cm, đặt trên ngai chạm rồng, có hình thức khuôn mặt đầy đặn, cánh mũi nở, màu da tượng có sắc đỏ, làm nổi bật đôi mắt sáng, có đuôi mắt dài, tạo nên thần khí khác thường của một vị thiên thần “thượng đẳng tối linh”. Bức tượng vị thần được tạc trong trang phục triều đình thời Lê Trung hưng với hình rồng đặc trưng thời đại này, để tóc dài xõa sau lưng, ghi dấu ấn nghệ thuật tín ngưỡng của người Việt. Đây là một trong số những pho tượng thần có phong cách nghệ thuật sớm nhất hiện còn thấy trong đền thờ các vị thần tối cao trong tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam.
Đền Bạch Mã không chỉ là một viên ngọc của không gian văn hóa Thăng Long xưa mà còn là một pho sử nơi gặp gỡ giữa truyền thuyết và vật chất văn hiến tạo nên đô thị. Cái đẹp của ngôi đền không nằm ở quy mô đồ sộ mà ở sự đan cài của niềm tin thiêng liêng với cõi sống náo nhiệt của nhân gian. Ngày xuân bước nhẹ trong mưa phùn, dưới ánh nhìn của vị thần linh, con người như được sống cùng tiền nhân ở thuở ngàn xưa đắp thành dựng phố ấy.
Xem thêm các bài viết về văn hóa, du lịch, phong cách sống địa phương tại đây: https://heritagevietnamairlines.com/
