Phần 1: Hậu quả của chim va và công tác quản trị rủi ro tại các quốc gia tiên tiến
Va chạm giữa chim và tàu bay từ lâu đã được xem là một trong những mối nguy an toàn thường trực của ngành hàng không. Mặc dù phần lớn các sự cố không gây hậu quả nghiêm trọng, nhưng trong một số trường hợp, chim có thể gây hư hỏng động cơ, thân máy bay hoặc hệ thống radar, dẫn đến nguy cơ mất an toàn bay và thiệt hại kinh tế đáng kể.
Lịch sử hàng không thế giới đã ghi lại không ít sự cố về mức độ nguy hiểm của hiện tượng chim va. Một trong những thảm kịch khốc liệt nhất phải kể đến sự cố của hãng Eastern Airlines xảy ra năm 1960 tại Boston (Mỹ). Ngay sau khi rời đường băng sân bay quốc tế Logan, chiếc Lockheed L-188 Electra đã bất ngờ va phải một đàn sáo đá lớn.
Sự tác động này đã làm tê liệt các động cơ, khiến máy bay mất hoàn toàn lực đẩy và rơi xuống vịnh Boston chỉ sau vài phút, lấy đi sinh mạng của 62 người. Cho đến nay, đây vẫn được xem là tai nạn hàng không dân dụng nghiêm trọng nhất có nguyên nhân trực tiếp từ chim va.
Gần nửa thế kỷ sau, một sự cố tương tự đã xảy ra nhưng may mắn không để lại thương vong về người. Năm 2009, chiếc Airbus A320 của hãng US Airways đã va phải một đàn ngỗng Canada ngay sau khi cất cánh từ sân bay LaGuardia, New York.
Sự cố đã khiến cả hai động cơ bị tê liệt hoàn toàn. Tuy nhiên, nhờ vào quyết định nhanh chóng và kỹ năng xuất sắc của cơ trưởng Chesley Sullenberger, máy bay đã hạ cánh khẩn cấp xuống sông Hudson và toàn bộ 155 người trên máy bay đều sống sót. Sự kiện này sau đó được biết đến rộng rãi với tên gọi “Miracle on the Hudson”.
Hai vụ việc trên cho thấy chim va không chỉ là những sự cố nhỏ lẻ, mà trong một số trường hợp có thể dẫn tới hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Đồng thời, chúng cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý nguy cơ chim va tại sân bay, nâng cao tiêu chuẩn thiết kế động cơ và tăng cường năng lực xử lý tình huống của phi công trong việc đảm bảo an toàn khai thác hàng không.
Trong hơn 291.000 vụ va chạm giữa tàu bay và động vật hoang dã giai đoạn 1990 – 2023, loài chim chiếm tới 97%, khẳng định vị trí “nguy cơ hàng đầu” đối với an toàn hàng không dân dụng.
Trên thực tế, phần lớn các vụ chim va xảy ra ở độ cao thấp, đặc biệt trong giai đoạn cất cánh và hạ cánh gần sân bay, nơi chim thường tập trung sinh sống hoặc kiếm ăn. Với khoảng 75% sự cố ghi nhận ngay trong phạm vi nội cảng, công tác quản lý môi trường xung quanh sân bay chính là “chìa khóa” then chốt để giảm thiểu nguy cơ này.
Tại nhiều quốc gia có ngành hàng không phát triển như Hoa Kỳ, châu Âu hay Úc, việc quản lý nguy cơ chim va được triển khai theo một hệ thống đồng bộ, dựa trên các khuyến cáo của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO). Mỗi sân bay thường xây dựng chương trình quản lý nguy cơ động vật hoang dã nhằm đánh giá rủi ro, nhận diện các loài nguy hiểm và triển khai các phương án kiểm soát phù hợp.
Hàng loạt giải pháp công nghệ cao đã được đưa vào ứng dụng thực tế, từ các thiết bị xua đuổi hiện đại đến hệ thống radar chim giúp theo dõi quỹ đạo di chuyển của đàn chim theo thời gian thực. Đi kèm với đó là hệ thống báo cáo và cơ sở dữ liệu quy mô, giúp các đơn vị không chỉ xử lý tình huống tức thời mà còn xây dựng được các kịch bản dự báo dài hạn một cách bài bản.
Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, việc phối hợp giữa các sân bay, nhà chức trách về quản lý môi trường, chính quyền địa phương và chuyên gia về chim là yêu cầu cấp thiết.
Tại Mỹ, công tác nghiên cứu và quản lý nguy cơ chim va được hỗ trợ bởi một mạng lưới chuyên gia và tổ chức chuyên môn có bề dày kinh nghiệm. Tiêu biểu là Bird Strike Committee USA – một diễn đàn quy tụ các cơ quan quản lý, sân bay, hãng hàng không, nhà sản xuất máy bay và các nhà sinh học nghiên cứu về động vật hoang dã. Bên cạnh đó, nhiều sân bay tại Mỹ còn có các nhà sinh học chuyên trách và phối hợp với mạng lưới những người quan sát chim (birdwatchers) để theo dõi sự xuất hiện và di cư của các loài chim quanh khu vực sân bay. Ước tính, lực lượng hỗ trợ cho ngành hàng không dành cho hoạt động quan sát và báo cáo về chim tại Mỹ lên tới gần 100 triệu chuyên gia và tình nguyện viên. Đây là một thành công lớn của ngành hàng không Mỹ khi đã kết nối được nhu cầu giảm thiểu rủi ro của ngành hàng không với nhu cầu bảo tồn động vật hoang dã của ngành môi trường và sinh học. Sự tham gia của cộng đồng khoa học và tình nguyện viên giúp xây dựng cơ sở dữ liệu phong phú, từ đó hỗ trợ hiệu quả cho công tác dự báo và phòng ngừa rủi ro.
Không chỉ tại Mỹ, nhiều quốc gia tiên tiến cũng đã thiết lập những hệ thống chuyên biệt nhằm dự báo quỹ đạo, phát hiện sớm sự hiện diện của chim trong và ngoài khu vực sân bay để triển khai các biện pháp xua đuổi kịp thời. Điển hình là tại Hà Lan, lực lượng quân đội nước này đã phát triển thành công hệ thống radar ROBIN (Radar Observation of Bird Intensity). Với khả năng theo dõi mật độ và di chuyển của các đàn chim theo thời gian thực, ROBIN cung cấp những cảnh báo tức thời cho phi công trong các giai đoạn cất và hạ cánh. Hiệu quả của hệ thống này đã được chứng minh qua thực tế khi giúp giảm tới hơn 50% số vụ va chạm giữa chim và tàu bay tại các căn cứ không quân.
Tại khu vực Đông Nam Á, sân bay quốc tế Changi (Singapore) là minh chứng điển hình cho việc ứng dụng công nghệ cao khi vận hành hệ thống radar phát hiện chim kết hợp cùng thiết bị âm thanh tầm xa (Long-Range Acoustic Device – LRAD). Ngay khi radar nhận diện đàn chim đang tiến vào khu vực đường băng, hệ thống sẽ tự động kích hoạt các dải âm thanh cường độ lớn hoặc mô phỏng tiếng chim săn mồi để xua đuổi chúng khỏi khu vực hoạt động bay bay. Với phạm vi tác động lên tới 3 km, giải pháp này giúp tối ưu hóa việc ngăn chặn các nguy cơ tiềm ẩn ngay từ xa, đảm bảo sự an toàn cho các quá trình cất và hạ cánh.
Phần 2: Hiện trạng quản lý rủi ro chim va vào tàu bay tại Việt Nam và những khó khăn, thách thức của ngành hàng không
So với nhiều quốc gia ôn đới, Việt Nam có những đặc điểm sinh thái khiến nguy cơ chim va trở nên phức tạp hơn. Đất nước ta nằm trên tuyến di cư Bắc – Nam của nhiều loài chim giữa Đông Á và Úc – một trong những tuyến di cư chim lớn nhất thế giới. Việt Nam mỗi năm đón nhận hàng triệu cá thể chim bay qua lãnh thổ hoặc dừng lại tại các vùng đất ngập nước quan trọng như Xuân Thủy, Tràm Chim, Cát Bà hay khu vực đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt vào các giai đoạn tháng 9-11 và tháng 3-4.
Đặc thù về vị trí của nhiều cảng hàng không nội địa cũng tiềm ẩn rủi ro khi nằm sát các khu vực hệ sinh thái đa dạng. Điển hình như các sân bay ven biển thường lân cận hệ thống đầm phá và vùng nuôi trồng thủy sản – nơi tập trung lượng lớn chim nước. Trong khi đó, các sân bay vùng đồng bằng lại gần kề ruộng lúa hoặc các khu vực xử lý chất thải, vô tình tạo ra nguồn thức ăn dồi dào thu hút nhiều loài chim đến kiếm ăn. Thậm chí, một số sân bay nằm gần khu dân cư đông đúc, nơi hoạt động sinh hoạt và xử lý rác thải có thể vô tình tạo điều kiện cho chim tập trung.
Những yếu tố khách quan này khiến việc kiểm soát chim tại Việt Nam trở nên thách thức hơn nhiều so với các quốc gia đã sớm quy hoạch vùng đệm sinh thái rộng cho sân bay. Dù những năm gần đây, nước ta đã từng bước tiếp cận tiêu chuẩn quốc tế thông qua các biện pháp như tuần tra xua đuổi, sử dụng pháo âm thanh, điều chỉnh thảm cỏ và chuẩn hóa báo cáo sự cố, nhưng so với các nền hàng không tiên tiến, công tác này vẫn còn nhiều hạn chế.
Nút thắt đầu tiên nằm ở công tác quản lý môi trường ngoài hàng rào sân bay. Trong khi tại các nước phát triển, quy hoạch đất đai quanh sân bay được kiểm soát chặt chẽ để hạn chế các yếu tố thu hút chim, thì tại Việt Nam, trách nhiệm này lại thuộc về nhiều cơ quan quản lý khác nhau và không phải lúc nào cũng được thực hiện đồng bộ.
Thứ hai là hạn chế trong việc ứng dụng công nghệ hiện đại. Trong khi nhiều sân bay lớn trên thế giới đã vận hành radar chim hoặc hệ thống phân tích dữ liệu sinh học để dự báo đường bay của chim, thì tại Việt Nam, công tác này chủ yếu vẫn dựa vào quan sát trực quan và kinh nghiệm cá nhân. Đáng chú ý, lực lượng kiểm soát chim tại các cảng hàng không đa phần là nhân sự kiêm nhiệm, chưa có điều kiện tiếp cận các chương trình đào tạo chuyên sâu về đặc điểm sinh thái cũng như tập tính của từng loài.
Thứ ba là sự thiếu hụt về nguồn dữ liệu và các công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu. Tại các nền hàng không tiên tiến, dữ liệu về các vụ chim va được thu thập và phân tích một cách hệ thống trên quy mô quốc gia. Việc nhận diện chính xác các xu hướng vận động và khu vực có nguy cơ cao là cơ sở cốt lõi để xây dựng những chiến lược phòng ngừa dài hạn. Trong khi đó, tại Việt Nam, các nghiên cứu về tập tính sinh học và hành vi di cư của các loài chim vẫn còn khá hạn chế, khiến công tác dự báo rủi ro đôi khi chưa theo kịp thực tế khai thác.
Đối với các hãng hàng không, chim va không chỉ dừng lại ở bài toán an toàn mà còn là gánh nặng về kinh tế và khai thác. Ước tính trung bình mỗi sự cố có thể tiêu tốn khoảng 36.000 USD chi phí sửa chữa trực tiếp, chưa kể các hệ lụy gián tiếp như chậm, hủy chuyến hay gián đoạn kế hoạch khai thác tàu bay.
Riêng với Vietnam Airlines, chỉ tính trong năm 2025, toàn mạng bay đã ghi nhận 94 vụ chim va. Trong đó, nghiêm trọng nhất là một sự cố va chạm vào động cơ và 5 vụ việc liên quan đến radome (chụp radar đầu mũi tàu bay), gây ra những thiệt hại đáng kể về kỹ thuật và lịch bay.
Trong nhiều năm qua, với vị thế là Hãng hàng không quốc gia và là đơn vị tiên phong trong công tác quản trị rủi ro an toàn, Vietnam Airlines đã không ngừng nỗ lực triển khai các hoạt động nghiên cứu, cũng như tổ chức hàng loạt hội thảo và tọa đàm chuyên đề. Những hoạt động này đóng vai trò là “cầu nối” quan trọng nhằm thắt chặt sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị liên quan như Cục Hàng không Việt Nam, nhà chức trách hàng không tại các sân bay, Cục Quản lý xuất nhập cảnh (A08), đơn vị quản lý tại các cảng hàng không cùng các chuyên gia. Mục tiêu xuyên suốt là thúc đẩy hiệu quả công tác quản lý rủi ro chim va vào tàu bay trên phạm vi toàn ngành.
Dù đã triển khai nhiều nỗ lực và sáng kiến, kết quả thực tế vẫn chưa đạt được như kỳ vọng. Công tác quản lý hiện tại còn mang tính rời rạc, thiếu sự đồng bộ và chưa được gắn kết trong một chiến lược tổng thể mang tầm quốc gia. Tuy nhiên, không dừng lại ở đó, lãnh đạo Tổng công ty cùng Ban An toàn – Chất lượng vẫn kiên trì tìm kiếm những giải pháp mới, hướng tới sự đồng thuận và tiếng nói chung giữa các bên liên quan để nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro.
Cần nhìn nhận khách quan rằng, chim va vào tàu bay là một thách thức toàn cầu và gần như không thể loại bỏ hoàn toàn. Dẫu vậy, kinh nghiệm từ các quốc gia tiên tiến cho thấy, việc kết hợp đồng bộ giữa quản lý môi trường, ứng dụng công nghệ giám sát và nghiên cứu sinh học chuyên sâu có thể giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ này. Sự phối hợp đa ngành không chỉ là một lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu để bảo vệ an toàn khai thác.
Trong bối cảnh lưu lượng bay tại Việt Nam đang tăng trưởng mạnh mẽ, việc quản lý rủi ro chim va cần được xác định là một nhiệm vụ chiến lược dài hạn. Điều này đòi hỏi sự gắn kết chặt chẽ hơn nữa giữa các cơ quan quản lý hàng không, các sân bay, hãng hàng không, cùng chính quyền địa phương và các đơn vị môi trường. Chỉ khi có sự đồng hành quyết liệt từ mọi phía, chúng ta mới có thể xây dựng được một môi trường khai thác bay an toàn, bền vững và hiệu quả.
