Đổi mới sáng tạo luôn gắn liền với rủi ro, bởi nếu không có quá trình thử nghiệm thì cũng không thể có đổi mới. Thực tiễn từ các tập đoàn hàng đầu thế giới cho thấy thử nghiệm chính là “phòng thí nghiệm chiến lược” của tổ chức, nơi ý tưởng được hình thành, kiểm chứng và hoặc trở thành bước đột phá, hoặc để lại những bài học quý báu. Như Jeff Bezos – CEO Amazon từng khẳng định: “Nếu bạn tăng gấp đôi số lần thử nghiệm mỗi năm, bạn sẽ tăng gấp đôi khả năng sáng tạo của mình.”
Tác phẩm The Digital Transformation Playbook (David L. Rogers) cùng những nghiên cứu từ Harvard, MIT Sloan và phương pháp Lean Startup đã chỉ ra 7 nguyên tắc cốt lõi trong thử nghiệm, giúp kiến tạo thành công cho nhiều doanh nghiệp toàn cầu.
1. Học hỏi, rút kinh nghiệm sớm (Learn early)
Thay vì chờ đợi một sản phẩm hoàn hảo, điều quan trọng là bắt tay thử nghiệm sớm để nhanh chóng biết mình đúng hay sai. Rogers từng khẳng định: “Bạn học càng sớm thì bài học sẽ càng rẻ.” Tinh thần này cũng tương đồng với triết lý Lean Startup của Eric Ries, trong đó MVP (Minimum Viable Product – sản phẩm khả dụng tối thiểu) được coi là công cụ học tập hơn là sản phẩm thương mại. Điển hình là Dropbox – công ty lưu trữ và chia sẻ tệp tin trực tuyến đã khởi đầu bằng một video demo thay vì phần mềm hoàn chỉnh. Video mô phỏng tính năng lưu trữ “đám mây”, đồng bộ tệp giữa nhiều thiết bị và truy cập mọi lúc, mọi nơi, qua đó chạm đúng nhu cầu bức thiết của thị trường là quản lý dữ liệu tiện lợi, thay thế cho USB. Kết quả, số đăng ký dùng thử tăng vọt từ 5.000 lên 75.000 chỉ sau một đêm.
2. Tiến hành nhanh và lặp lại (Be fast and iterate)
Đổi mới không phải là một lần “ra mắt hoành tráng” duy nhất, mà là kết quả của vô số vòng thử nghiệm – điều chỉnh – lặp lại. Nghiên cứu của MIT Sloan Management Review chỉ ra rằng các tổ chức áp dụng phương pháp test-and-learn (thử nghiệm và học hỏi) với tốc độ cao có khả năng phát hiện cơ hội thị trường nhanh gấp đôi so với cách tiếp cận truyền thống. Booking.com là ví dụ điển hình khi nền tảng này tiến hành hàng nghìn thử nghiệm A/B mỗi ngày (A/B testing nhằm so sánh hai phiên bản khác nhau của cùng một tính năng để xem phiên bản nào hiệu quả hơn). Nhờ vậy, từng cải tiến nhỏ đều được kiểm chứng bằng dữ liệu thực tế và dần cộng hưởng thành lợi thế cạnh tranh vượt trội.
3. Tập trung vào vấn đề, không phải giải pháp (Focus on the problem, not the solution)
Sai lầm phổ biến của nhiều doanh nghiệp là bắt đầu bằng giải pháp, thường gắn với một công nghệ hiện đại nhất thay vì xuất phát từ vấn đề thật sự của khách hàng. Harvard Business Review đã cảnh báo về nguy cơ “say mê giải pháp” khiến doanh nghiệp đầu tư vào sản phẩm mà khách hàng không cần. Tương tự, triết lý Jobs To Be Done do giáo sư Clayton Christensen của Harvard Business School đề xuất cũng khẳng định khách hàng mua sản phẩm vì nó giúp họ hoàn thành một công việc cụ thể trong đời sống như tiết kiệm thời gian, chi phí hay tạo ra trải nghiệm tốt hơn cho bản thân.
Có thể nhìn thành công của Uber và Grab để hiểu rõ hơn về nguyên tắc này. Rất ít người dùng quan tâm đến GPS, bản đồ số hay công nghệ thanh toán trực tuyến, đó chỉ là những công cụ. Điều họ thật sự cần là tối ưu thời gian chờ xe, minh bạch cước phí và toàn bộ lộ trình di chuyển. Uber đã đáp ứng bằng một ứng dụng với những tính năng tối giản: định vị tài xế gần nhất, hiển thị giá trước chuyến đi và thanh toán rõ ràng. Còn Grab đã có điều chỉnh “ăn điểm” với thị trường Đông Nam Á bằng cách bổ sung xe máy, giao đồ ăn và thanh toán tiền mặt. Khi xuất phát từ vấn đề thực sự của khách hàng, đổi mới tạo ra giá trị và lợi thế cạnh tranh bền vững.
4. Thu nhận phản hồi đáng tin cậy (Get credible feedback)
Phản hồi là nguyên liệu chính của đổi mới, nhưng không phải phản hồi nào cũng có giá trị. Tác giả David Rogers đã nhấn mạnh rằng phản hồi đáng tin phải đến từ khách hàng mục tiêu trong tình huống thực tế, thay vì những dự đoán trong phòng họp hoặc thử nghiệm. Tinh thần này tương đồng với nguyên tắc Validated Learning trong phương pháp Lean Startup: phản hồi chỉ có ý nghĩa khi được thu thập qua thử nghiệm thật và đo lường bằng dữ liệu khách quan, chứ không chỉ dựa trên lời nói hay suy đoán.
Netflix là minh chứng rõ ràng, thay vì hỏi khán giả thích gì, họ phân tích hành vi xem phim thực tế của hàng triệu người dùng như thời điểm tạm dừng, nội dung được xem lại nhiều lần hay bị bỏ dở giữa chừng… Chính những dữ liệu hành vi này đã cung cấp phản hồi đáng tin cậy để Netflix ra quyết định đầu tư nội dung và dần trở thành một trong những hãng sản xuất nội dung thành công nhất thế giới.
5. Đo lường những thứ quan trọng (Measure what matters)
Có một nguyên lý quản trị phổ biến là “Bạn sẽ nhận được thứ mà bạn đo lường.” và điều này cũng đúng trong đổi mới. David Rogers cho rằng mỗi giai đoạn thử nghiệm cần một hệ đo lường khác nhau: khởi đầu là learning metrics (chỉ số học hỏi), tiếp đến là engagement metrics (chỉ số gắn kết), rồi mới tiến tới financial metrics (chỉ số tài chính). Tư duy này trùng khớp với cách tiếp cận của Lean Startup – phương pháp nhấn mạnh thử nghiệm nhanh và học hỏi liên tục. Ở giai đoạn ý tưởng, không thể đánh giá hiệu quả bằng doanh thu hay lợi nhuận, vì sản phẩm còn chưa hoàn chỉnh. Thay vào đó, Lean Startup sử dụng Innovation Accounting – cách đo lường mức độ học hỏi và tiến triển của ý tưởng dựa trên dữ liệu thực tế. Rõ ràng là không thể dùng tiêu chuẩn lợi nhuận truyền thống để đánh giá một ý tưởng còn ở giai đoạn thử nghiệm, mà cần những chỉ số cho thấy ý tưởng đó đang học hỏi và tiến triển.
Amazon Prime là ví dụ điển hình khi áp dụng nguyên tắc này. Thời điểm mới ra mắt, dịch vụ này không được đo lường bằng doanh thu tức thời, mà bằng số lượng khách hàng đăng ký thử và mức độ họ quay lại mua sắm nhiều hơn. Những chỉ số ban đầu về hành vi và mức độ gắn bó đã chứng minh tiềm năng, từ đó Amazon tiếp tục cải tiến và mở rộng. Ngày nay, Amazon Prime đã trở thành trụ cột với hơn 200 triệu thành viên, minh chứng cho sức mạnh của việc đo lường đúng thứ quan trọng trong từng giai đoạn đổi mới.
6. Kiểm chứng các giả định (Test your assumptions)
Mọi ý tưởng đổi mới đều có những giả định chẳng hạn như khách hàng sẽ thích, công nghệ sẽ hoạt động, chi phí sẽ phù hợp… Bởi vậy, nguyên tắc cốt lõi là phải xác định giả định rủi ro nhất và kiểm chứng sớm nhất, thay vì chờ đến khi sản phẩm hoàn thiện. MIT Sloan Management Review khuyến nghị doanh nghiệp sử dụng Assumption Map (bản đồ giả định) để phân loại: giả định nào quan trọng, giả định nào rủi ro, từ đó sắp xếp thứ tự ưu tiên kiểm chứng.
Toyota là một ví dụ điển hình khi phát triển dòng xe Prius. Thay vì đợi hoàn thiện toàn bộ chiếc xe, họ tập trung kiểm chứng hàng loạt giả định kỹ thuật về pin hybrid thông qua nhiều nguyên mẫu nhỏ. Cách tiếp cận có hệ thống này giúp Toyota dần loại bỏ rủi ro, học hỏi nhanh chóng và cuối cùng thành công trong việc mở ra cả một phân khúc ô tô hybrid hoàn toàn mới.
7. Thất bại một cách khôn ngoan (Fail smart)
Trong đổi mới, vấn đề không nằm ở việc có thất bại hay không, mà nằm ở cách quản trị thất bại. Phải kiểm soát để thất bại diễn ra ở quy mô nhỏ, với chi phí thấp, và quan trọng nhất là rút ra được bài học từ đó. David Rogers gọi đây là nguyên tắc “thất bại khôn ngoan”, còn giới công nghệ phổ biến khái niệm “thất bại nhanh, thất bại rẻ”.
Nghiên cứu của IBM cho thấy: những dự án thử nghiệm nhỏ, thất bại nhanh chóng nhưng tạo ra bài học đắt giá thường có tỷ lệ thành công cao hơn hẳn so với những dự án triển khai quy mô lớn ngay từ đầu. Về bản chất, thất bại không phải là dấu chấm hết, mà là một bước đệm cần thiết trong chu trình học hỏi. Chính văn hóa chấp nhận thất bại như một phần của quá trình học tập thay vì coi thất bại là sai lầm, là yếu tố phân biệt tổ chức đổi mới với tổ chức trì trệ.
Bảy nguyên tắc được đúc kết từ nghiên cứu học thuật và thực tiễn của những doanh nghiệp hàng đầu chính là kim chỉ nam cho mọi tổ chức đang chuyển mình trong kỷ nguyên số. Với Vietnam Airlines, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo không chỉ đơn thuần là nâng cấp công nghệ, mà sâu xa hơn là sự thay đổi về tư duy. Khi áp dụng bảy nguyên tắc này, mỗi thử nghiệm dù thành công hay thất bại đều sẽ trở thành một “đòn bẩy học tập”, giúp Hãng tiến nhanh hơn và vững chắc hơn trên hành trình hội nhập, phát triển bền vững.
Danh mục tham khảo
- David L. Rogers – The Digital Transformation Playbook
- Eric Ries – The Lean Startup
- Steve Blank – The Four Steps to the Epiphany
- Clayton M. Christensen – The Innovator’s Dilemma
- MIT Sloan Management Review – The Discipline of Business Experimentation
- Toyota Global – The Prius Story – Development of Hybrid Battery Technology
